Vefsnmål

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gamalt postkort av Haukland i Vefsn. Vefsnmålet er dialekta som vert tala i det meste av kommunane Vefsn, Grane, Hattfjelldalen, Leirfjorden, Vevelstad, Alstahaug, Herøy og den sørlege delen av Dønna.
Vefsnfjorden med Mosjøen og Vefsna-dalføret i bakgrunnen. Talemålet i Mosjøen har endra seg mykje etter at industribygginga på 50-talet kom i gang[1]

Vefsnmål eller midt-helgelandsk famnar dei tradisjonelle nordnorske målføra i dei midtre delane av Helgeland, det vil seia området frå Herøy på kysten til Hattfjelldal mot Svenskegrensa i aust, og såleis området kring Vefsnfjorden og langs Vefsnavassdraget.[2] Frå då Mosjøen kom i gang med bygginga av Mosjøen Aluminiumsverk har det vore stor tilflytting, noko som har sett sterke spor på målføret.[1]

Målmerke[endre | endre wikiteksten]

Midt-helgelandske målføre vert tala i dei raude områda.

Vilhjelm Riksheim skriv i avhandlinga si Ljodvokstren i Vefsnmålet at "Vefsnmålet tek på ein måte ein millomplass millom aust- og vestnorsk". Som nordnorske målføre elles har Vefsnmålet:[3]

  • Høgtone. Setninga byrjar på ein høg tone som dett mot slutten. Dette er eit målmerke nordnorsk har til sams med vestnorsk.
  • Halvhogging (apokope). Orda manglar dei trykklette endestavingane i ymsande mon. Dette har nordnorsk til sams med trøndersk.
  • Bunden form fleirtal av inkjekjønnsord har same ending som hankjønnsorda: husan, fjellan, nøstan.
  • J-klang (palatalisering) av alveolarane n, l, t og d t.d. i mann og kall.

Vefsnmålet har andre målmerke til sams med helgelandsk elles, og mange som skil det ut:

  • Lenisering. Dette liknar bløytinga ein kjenner til frå sudvestlandet der mat og kake læt som mad og kage. Her finst ei liknande ovring, der stemde og ustemde konsonantar stundom vert halvstemde: fad̥, mad̥, kag̥æ, ed̥æ, någ̥o.[4]
  • Ingen spor etter jamvekt. Her har både brønnøymålet i sør og ranværingsmålet i nord jamvektsformer som hara (Rana) og maga (Brønnøy). Slike ord har alltid -e i Vefsnmålet.
  • Lang vokal i ord med opphavleg kort vokal, t.d. råk og fåk for ròk og fok. Her har ranværingsmålet råkk og fåkk.
  • Fri apokope. Der grannemåla har kategoribunden apokope, har Vefsnmålet apokope regulert av setningsrytmiske reglar. T.d. å etæ som trykksterk form, men å et' i trykklett stode.[1]
  • Skilje mellom tonelag 1 og 2, noko som ikkje finst i brønnøymålet.
  • Linn hokjønnsbøying. Hokjønnsord som på nynorsk endar på -e får -o i bunden eintal, t.d. klokko, jento. I fleirtal får dei endingane -år og -ån, t.d. jentår, jentån.
  • Dativ etter preposisjonar. Som brønnøymålet har Vefsnmålet eigne dativformer av substantiv.

Uttale[endre | endre wikiteksten]

Kjenneteikn for uttalen er palatalisering (eller j-klang) i ord som mann og kall, og tjukk-l både av historisk l og norrøn . Såleis rimar stol og bord på kvarandre. I eldre tid fanst det ein slags hl-lyd som ættar frå konsonantsambandet tl. lyden er sjeldan og finst berre i nokre få ord, t.d. tahlåt "skrøpeleg, småleg", bihlæ "lita tann" og fahlæ "fatle". Eit anna særdrag er at gamal kort e ofte går over til a føre tjukk-l, t.d. halg, alg, fal og val for helg, elg, ferd og verd.

Lenisering[endre | endre wikiteksten]

Lenisering er eit særdrag som skil Vefsnmålet klårt frå dei andre helgelandske målføra. Lukkelydane p, t, k og b, d, g kan verta halvstemde etter vokalar, noko som liknar bløytinga i sørvestlandske målføre[4]. Tabellen under syner kva stavingar som får samanfall. Ovringa fører òg til at vokalar vert lengre, slik at to ulike ord som liggja og lika læt likeins. For folk som ikkje har dette læt begge som likæ.[3] I tabellen under er K1 bruka om klanglause lukkelydar (/p t k/), K2 bruka om klangføre lukkelydar (/b d g/), og K3 bruka om leniserte lukkelydar (/b̥ d̥ g̥/).

Nynorsk døme Vefsnmål døme
V:K1 lika /li:ka/ V:K3 /li:g̥æ/
VK2 ligga /liga/
V:K2 dag /da:g/ /da:g̥/

I dag er lenisering så godt som borte i bymål og i yngre dialektbruk.[1]

Ymsing i målet[endre | endre wikiteksten]

Innanføre det store området som er Midt-Helgeland finst det skilnader mellom talemåla på kysten og innlandet. På 1990-talet gjorde to elevar på Mosjøen Vidaregåande Skole ei undersøking der dei samanlikna talemålet på Herøy ute ved kysten, og det i hattfjelldalen på innlandet. Dei kom fram til at det var få strukturelle skilnader, men at den største skilnaden ligg i alder. Dei fann altså ut at det er større skilnad på gamle og yngre dialektbrukarar enn mellom folk frå dei ulike kommunane.[1]

Dei største skilnadene mellom kyst og innland ligg for det meste i uttalen. Utover Leirfjorden og i dei ytre områda har dei affrikativ uttale av kj-lyden, nesten som ch i engelsk church (skriven [c͡ç] i lydskrift). Ein annan skilnad ligg i uttalen av den opne ò-vokalen i ord som skot, lov og grofte (bregne). På innlandet er denne ein ø-lyd: skøt, løv og grøfte, med han på kysten er ein å-lyd: skåt, låv, gråfte. På innlandet finn ein lang e-vokal i notid av sterke verb: fer, grev og dreg. På kysten har desse lang æ-vokal: fær, græv og dræg. Kysten har fleire kortformer av verb enn innlandet, men dativ har halde seg betre der. Elles er språksystemet stort sett det same i heile Midt-Helgeland.[1]

Verbbøying[endre | endre wikiteksten]

Særeige for verba er fri apokope. I motsetnad til grannemåla som har apokope i infinitiv, har Vefsnmålet kortformene av verb jamsides fullformene. Når verbet står i trykklett stode vil det oftast stå i kortforma si, men når det står trykksterkt kjem fullforma fram.[1] Som i mange av dei sørlege nord-helgelandsmåla[1], blir tonlett -a uttala som ein slags . Denne lyden vert ofte skildra som å vera ein stad mellom a og æ.[5]

Trykklett stilling Trykksterk stilling
e ska les' ei bok e ska lesæ
no må du et' kako di no må du etæ
ho e go å dans' vals ho e go å dansæ

Elles fylgjer verba stort sett nynorsk mønster:

Døme på verbbøying[3]
Infinitiv Presens Preteritum Presens perfektum
Sterke verb å far(æ) fer fór ha føre/fare
å finnj(æ) finnj fannj ha funnje
A-verb å kallj(æ) kalljæ kalljæ ha kalljæ
å fløtt(æ) fløttæ fløttæ ha fløttæ
E-verb å dømm(æ) dømm(e) dømt(e) ha dømt
å hør(æ) hør(e) høul(e) ha høurt

Substantivbøying[endre | endre wikiteksten]

Vefsnmålet har to ulike hokjønnsbøyingar; ei for hokjønnsord som i ubunden eintal endar på , og ei for hokjønnsord utan slik ending.

Døme på substantivbøying[3]
Eintal Fleirtal
ubunden bunden dativ ubunden bunden
Sterke hankjønnsord skog 1skojen 1skojæ 2skogæ 2skogan
søu 1søuen 1søuæ 2søue 2søuen
Svake hankjønnsord 2bakke 2bakken 2bakko 2bakkæ 2bakkan
Sterke hokjønnsord bygd 1bygdæ 1bygd'n 2bygde 2bygd'n
år 1åræ 1år'n 2åræ 2åran
dør 1døræ 1dør'n 2dørnæ 2dørnan
Svake hokjønnsord 2vekæ 2veko 2veken 2vekår 2vekån
Sterke inkjekjønnsord lam 1lamme 2lammæ lamm/låmm 1lamman/låmman
1vatn 1vatne 2vatnæ 1vatn 1vatnan
2æple 2æple 2æplæ 2æple 2æplan
Svake inkjekjønnsord 2øuæ 2øuæ 2øuæ 2øuår 2øuån
2jartæ 2jartæ 2jartæ 2jartæ 2jartan

Dativ[endre | endre wikiteksten]

Tradisjonelt Vefsnmål har restar etter det gamalnorske kasussystemet i form av dativ. Etter preposisjonane i og vert dativ berre nytta ved påstadnemning, t.d. fer i skojen (fer inn i skogen) og fer i skojæ (fer inne i skogen). Dativ fleirtal finst berre i faste vendingar, gjerna med stadnamn: i 2strøumo, i 2hålmo. Ein finn restar av ubunden dativ i uttrykk som a nyo (av nytt), å nyo (på nytt) og a heilo (av eit heilt stykke), samt andre ålmenn-norske uttrykk som i 2live.[3]

Døme på dativ (frå Far etter Fedrane av Reidar Svare):[6]

  • Han gjekk mæ knivæ i ha'nd. «Han gjekk med kniven i handa»
  • Dar oppi bakko fekk n sjå ein hørd-mann så sto og haugd ve. «Der oppi bakken fekk han sjå ein hulder-mann som stod og hogg ved»
  • Han låg mæ rauhuvæ på å nattæ, slik skikkjen va før i ti'n. «Han låg med raudhuve på om natta, slik skikken var før i tida.»
  • Mæ-kvart va dæ så høgt at dæ song i fjellæ. «Stundom var det så høgt at det song i fjellet.»

Sermerkte ord[endre | endre wikiteksten]

Somme substantiv har anna kjønn enn bokmål:

ein nebb, ein fjøs, ei lae, ei famn, eit kai, eit botn (kanskje i analogi med vatn).

Ordtilfang[endre | endre wikiteksten]

Målføregranskarar som Sigurd Kolsrud har skildra ordtilfanget i Vefsnmålet som "fornt og merkelegt". Det som truleg er meint med det er at fram til nyare tid har mange "gamalord" halde seg i målføret. Døme på det kan vera ånnår for ski (norrøn: ǫndurr) eller måg for svigerson (norrøn: mágr)[1]. For gut og jente seier ein tradisjonelt glunt og tøus og kallj og kjæreng/kånæ for mann og kone.

Pronomen[endre | endre wikiteksten]

Personlege Pronomen[3]
Subjekt Objekt Eigedom
1p. eintal e me minnj, mi, mett, mennæ
2p. eintal du de dinnj, di, dett, dennæ
3p. eintal Hankjønn hannj hannj, '(e)n hanjs/hass
Hokjønn ho ho, 'o hinnjes
Inkjekjønn
Refleksiv se sinnj, si, sett, sennæ
1p. fleirtal vi åss vår, vårt, vår (våres)
2p. fleirtal Vanleg dåk(k)er, dågger, dår dåkkers
Vyrdeleg I Ør Ørs
3p. fleirtal di, dei dæres

Formene hanjs, hinnjes og dæres heiter ofte hannjes, hennjes og dæmmers i bymålet. Så seint som på fyrstninga av 1900-talet var det endå eldre målbrukarar som bruka I/Ør. Pronomenet vart nytta då ein måtte vera høfleg, oftast mot dei eldre, t.d. Slo I ør, bæssfar? «Slo du deg, bestefar?»[3]. I nyare tid har forma våres teke over for vår/vårt. I den tradisjonelle dialekten vart dei bruka i trykksterke stoder og di i trykksvake, men i nyare tid har di teke over i alle stoder. I bymålet har òg dæm vorte vanleg, både som subjekt og objekt.

Peikande pronomen[endre | endre wikiteksten]

Her og der er hér og dar. Tradisjonelt var det skilnad på nære og fjerne peikande pronomen. Om det peikande pronomenet har trykk (gjerne når det står åleine utan substantiv) får det endinga -.[3]

Peikande pronomen
han-/hokjønn inkjekjønn fleirtal
nær adjektivsk denne dette desse
substantivsk dennenæ dettenæ dessenæ
fjern adjektivsk dannæ dattæ dassæ
substantivsk dannænæ dattænæ dassænæ

Ofte er det variasjon i vokallengda i desse orda. T.d. kann ein høyra både danæ og dannæ[5]. I yngre målbruk vert uttrykk som denj hær, dæ hær og di hær nytta i staden.[3]

Spørjeord[endre | endre wikiteksten]

Dei vanlegaste spørjeorda er ke (eldre kve), kem og kor og kvar. Tradisjonelt vart kor berre bruka i tydinga korleis: «kor dæ går?». Ordet har mange uttalevariantar, som kår, kør og attpåtil kur, men kor er den vanlegaste[5]. Denne bruken er den same som bruken av hur på svensk (t.d. «hur går det?»). I nyare tid har andre former kome inne i dialekten, som korleis, korsn, kersn og keles. I eldre mål finst formene kvarst for nynorsk kvar (bm: hvor til), men det vanlegaste i dag er nok kvar eller kor.[3]

Språkprøve[endre | endre wikiteksten]

Forteljingar[endre | endre wikiteksten]

Ivar Aasen var på Helgeland hausten 1846 og studerte dialektene. «Paa Kulstad havde jeg det meget behageligt, og fandt god Anledning til at samle Kundskab om Sproget».[7] Han skreiv ned denne prøva på vefsnmål:

«Her va eingong ein Mann her inne i Vefsna i gamal Ti. Han heite Heming. Dei fortæle, at han hae ein Aannaar, eit Skie, so va saa laga, at naar’n to dæ paa Foten, saa gjekk dæ a se sjøl over Fjell, Hav aa Dalæ mæ ei aabello Drægt, berre saa Kove sto ette. Aa dæ stana ikkje, før’n sjøl ville. Eingong kom ’n vestaan-ette ifraa Brynn-Øyæ paa Skie sit. Den Tiæ ’n la’ aasta’, ha ’n Hun’n sin mæ se. Han kom paa Skie sit neføre brattast Øy-Fjelle aa va framme tre Dage før Hun’n. Daa ’n do, va dar ingjen, so tor’ bruk’ Skie, før dar va ingjen, so kunn’ styr’ dæ. Saa to dei aa la Skjie paa Kjerkje-Lofte, aa Vio vart sett i Kjerkje-Døræ. Dar segj’ dei Skie ligg, aa Vio, so e gjol a Jarn, kann ein sjaa i Kjerkje-Døræ enno.»[8]

Boka Far etter Fedrane: Folkeminne innsamla i Vefsn er ei samling av forteljingar og segner på tradisjonelt Vefsnmål. Forfattaren Reidar Svare bruka ein etymologisk skrivemåte for å skriva dialekten, slik at samanhengen med nynorsk kom klårare fram. Difor er det ikkje alltid at stavemåten samsvarar med uttale. Eit utdrag frå boka er:

«Dæ va ein glunt her i bygden så fekk slek mon i i taus. Men ho vill kje vet a 'n. Ho ha ein annæ fyre. Før detenæ vill han hem se på tausæ. Ein gòng han va mæ Lofotæ, kom han i-lag-mæ ein runar-finn. Og så fekk 'n fi'n te å sæt gan i feskjo. Dæ va å kveld'n mæ di sat å åt, at dæ kom i gan-flogæ og flaug i feskjo. Ho flaug inn i ålbogjen, og fór att og fram inn-punn skinnæ. Dæ gjord så óblettele ondt, at feskjo børde kje. Men så fekk di tak på flogo. Di skynnæ se mæ knivæ og skar ho ut, og fekk ho på varmen. Han, trollbalgjen, så fekk fi'n te å gjer detenæ vart ein mann dæ føld óløkkæ mæ sidan.»[6]

Ordtak[8][endre | endre wikiteksten]

  • I lågt tre e dæ lett å kom både opp og ned.
  • D'e i ótid høno ska ut å skitæ.
  • Dar kjem bakardag ette knakardag. (Det vert magrare)
  • Dauden e vess, men dagjen e óvess.
  • D'e dått og sjøllo og lango i møllo. (Det hender sjeldan)

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Per Sjåvik (1998). «Dialektane på Helgeland». Årbok for Helgeland. 
  2. Etter Hallfrid Christiansen Norske dialekter, i Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene, i Vefsn bygdebok b. III (Mosjøen 1977)
  4. 4,0 4,1 Øyvind Jenssen. Helgelandsmålet i Leirfjord. 
  5. 5,0 5,1 5,2 Vilhjelm Riksheim (1921): Ljodvoksteren i Vefsn-målet. Kra.
  6. 6,0 6,1 Reidar Svare (1950). Far etter fedrane: Folkeminne innsamla i Vefsn. Vefsn Historielag. 
  7. Ivar Aasen Dagbøker 1846-50
  8. 8,0 8,1 Om HemingIvar Aasen: Prøver af Landsmaalet i Norge