Vefsnmål

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk

Vefsnmål eller Midt-helgelandsk femner dei tradisjonelle nordnorske målføra i dei midtre delane av Helgeland, det vil seie området frå Herøy på kysten i vest til Hattfjelldal mot Svenskegrensa i aust, herunder området kring Vefsnfjorden og langs Vefsnavassdraget.[1] Dialekten har både nordnorske, austnorske og vestnorske målmerke. Mange av særdraga er likevel svekka eller borte i ungdommeleg eller moderne språkbruk.[2]

Vefsnmålet i høve til nasjonale målmerke[endre | endre wikiteksten]

Som andre nordnorske dialektar har vefsnmålet

  • Høgtone, mest tydeleg blant yngre språkbrukarar. Tradisjonelt vefsnmål er mindre "syngande" enn mange andre norske dialektar, variasjonen i tonehøgde er liten.
  • Apokope, bortfall av nokre trykklette stavingar
  • Fleirtal av Inkjekjønnsord har endinga –an: husan, eplan
  • Palatalisering av n, l, t og d i visse samanhengar.

Som austnorske dialektar har tradisjonelt vefsnmål

  • tjukk L både av -rd- og av -l- i mange samanhengar: stol rimar på bord

Som midlandske og ein del trøndske og vestnorske dialektar har tradisjonelt vefsnmål

  • Bøyingsskilje mellom svake og sterke hokjønnsord både i eintal og fleirtal

Vefsnmålet i høve til andre nordnorske dialektar[endre | endre wikiteksten]

Kartet viser fire hovudgrupper av norske dialektar. Helgeland ligg sør i det gule området.

Vefsnmål skil seg frå dialektane nord og sør på Helgeland gjennom følgjande målmerke:

  • Lenisering av lukkelydar – i delar av dialektområdet er det brukt mange blaute konsonantar, slik at ordet kjøt kan bli uttalt kjød, ordet de/dykk kan bli uttalt dogger. Slik lenisering er mindre utbreidd på indre Helgeland og blant unge språkbrukarar.
  • Svake hokjønnsord har endinga –o i bunden form: klokko, jento. På kysten vert dette kalla hærøyfjæringsoen – o i bunden form er bruka i Herøy, mens Nesna i nord har –a og Vega i sør har -å.
  • Svake hokjønnsord har i fleirtal endingane –år, -ån: jentår, jentån
  • Vefsnmålet har ikkje spor av jamning.
  • Vefsnmål har lang vokal i ord som råk og fåk
  • Vefsnmål har apokope i infinitiv av verb ved sida av langforma av verbet. På kysten og blant ungdom er langformane sjeldnare brukte: å varæ, å va for å vere, å etæ, å et for å ete, å gangæ, å gang, å ga for å gå.
  • Vefsnmål skil mellom tonelag 1 og tonelag 2. Dette skiljet finn vi ikkje på Sør-Helgeland.

Utbreiing av midthelgelandsmål[endre | endre wikiteksten]

Midthelgelandsmål vert snakka i Herøy, i sørdelen av Dønna, i Alstahaug, Vevelstad, i sørdelen av Leirfjord, i Vefsn sør for Drevvatnet, i Grane og i norddelen av Hattfjelldal kommune.

Språkbruken på Helgeland varierer mellom ytre og indre strok, mellom by og land, mellom ung og gammal og mellom ulike sosiale grupper.

Geografisk variasjon[endre | endre wikiteksten]

Eit tydleg skilje mellom kystdialekt og innlandsdialekt finn vi i uttalen av open –o-lyd. I innlandet vert orda skot. lov, grofte [bregne] uttalt som ø: skøt, løv, grøftæ mens ein på kysten seier : skåt, låv, gråftæ.

Generelt vert det bruka meir apokope og andre kortformer på kysten enn i innlandet.

Dativ har halde seg betre på kysten enn i innlandet.

Variasjon mellom generasjonar[endre | endre wikiteksten]

Variasjonen mellom generasjonane er sterkare enn variasjonen mellom kyst og innland. Blant ungdom vert dativ berre bruka i stivna uttrykk, mest i stadnamn.

Lydlege og grammatiske særtrekk vert svekka, slik at det skjer ei regional utjamning og slik at ordformer som ikkje vert stødd av skriftspråket, vert svekka.

Verbbøying[endre | endre wikiteksten]

Sterke verb vert i vefsnmål jamnt over bøygde som i standard nynorsk, utan ending i presens og med e-ending i supinum. I supinum vil vi likevel finne avvikande former som tikje for 'tatt', lie for 'lege', føre for 'fare' og slie for 'slått' (slege).

I svake verb fell r bort i presens etter trykklett vokal: kasta for 'kastar' og lyse (eller lys) for 'lyser', men han held seg i ord som trur.

Substantivbøying[endre | endre wikiteksten]

Mønsteret er

ein båt – ¹båt’n – ²båta(r) – ²båtan
ein ²bakke – ²bakken – ²bakka(r) – ²bakkan
ei vik – ¹vikjæ – ²vikje – ²vikjen
ei ¹jentæ – ²jento – ²jentår – ²jentån
eit hus – ¹huse – hus – ¹husan
eit ²eple – ²eple – ²eple – ²eplan
eit ²hjartæ – ²hjartæ – ²hjartæ – ²hjarton

Dativ[endre | endre wikiteksten]

Blant eldre folk finst enno dativ i levande bruk, mest på kysten, og oftast i faste uttrykk:

Han ligg i ¹båtæ, han stod på ²bakko (sjeldan og forelda), huset stod i ¹vikjen, han låg på ²hyllen, han var på ²fjellæ. Dativ vert ved slike høve styrt av preposisjonen. Etter preposisjonane på og i vert dativ berre bruka ved påstadnemning: Han går (ombord) i båten, men han ligg i båtæ. Han fór på ¹fjelle, men var i ²fjellæ.

I gammal tid har òg dativ fleirtal vore bruka:

i holmo (i holmane, holmom), for tenaro (for tenarane, tenarom)

Sermerkte ord[endre | endre wikiteksten]

Somme substantiv har avvikande genus i helgelandsmål:

ein nebb (sjeldan), ein fjøs, ei lae, ei famn, eit kai.

Orda helg, ferd, elg, elv vert tradisjonelt uttala ha£g, fa£, a£g, å£v.

Ordtilfang[endre | endre wikiteksten]

Tradisjonelt vefsnmål han ha tatt vare på ordtilfang som ikkje lenger er bruka i standard norsk, det vere seg bokmål eller nynorsk. Døme på det kan vere ånnår for ski eller måg for svigerson. Men i dagens spårkbruk er slike særmerkte ord gått ut av bruk.

For gut og jente vart det på Midt-Helgeland tradisjonelt bruka glønt og jentæ (eller taus), for mann og kone vart det sagt kall og kjæring (eller kånæ) – men i dag er gut, jentæ, mann og damæ vel så ofte å høyre.

Også unge helgelendingar kan markere språkleg identitet med å seie at han skal ta på seg brokjæ (buksa) eller ved å seie at han er svang (sulten).

Personlege pronomen[endre | endre wikiteksten]

1.person eintal 1.person fleirtal 2.person eintal 2.person fleirtal
Nominativ e vi du dåkker
Akkusativ, dativ me åss de dåkker
Eigeform min/mi/mett vår/vårt (våres) din/di/dett dokkers
kasus 3.person hankjøn 3.person hokjøn 3.person inkjekjøn 3.person fleirtal
Nominativ han ho de di/dei
Eigeform hans hennes dæres/dæms

Peikande pronomen[endre | endre wikiteksten]

Her og der heiter hér og dar.

Spørjeord[endre | endre wikiteksten]

  • ke, ka (kva)
  • kem (kven)
  • kor (kor)
  • kefør, kofør (kvifor)
  • kersn, korsn, keles (korleis)

Språkprøve[endre | endre wikiteksten]

Ivar Aasen var på Helgeland hausten 1846 og studerte dialektane. «Paa Kulstad havde jeg det meget behageligt, og fandt god Anledning til at samle Kundskab om Sproget».[3] Han skreiv ned denne prøva på vefsnmål:

«Her va eingong ein Mann her inne i Vefsna i gamal Ti. Han heite Heming. Dei fortæle, at han hae ein Aannaar, eit Skie, so va saa laga, at naar’n to dæ paa Foten, saa gjekk dæ a se sjøl over Fjell, Hav aa Dalæ mæ ei aabello Drægt, berre saa Kove sto ette. Aa dæ stana ikkje, før’n sjøl ville. Eingong kom ’n vestaan-ette ifraa Brynn-Øyæ paa Skie sit. Den Tiæ ’n la’ aasta’, ha ’n Hun’n sin mæ se. Han kom paa Skie sit neføre brattast Øy-Fjelle aa va framme tre Dage før Hun’n. Daa ’n do, va dar ingjen, so tor’ bruk’ Skie, før dar va ingjen, so kunn’ styr’ dæ. Saa to dei aa la Skjie paa Kjerkje-Lofte, aa Vio vart sett i Kjerkje-Døræ. Dar segj’ dei Skie ligg, aa Vio, so e gjol a Jarn, kann ein sjaa i Kjerkje-Døræ enno.»[4]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Etter Hallfrid Christiansen Norske dialekter, i Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene
  2. Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene, i Vefsn bygdebok b. III (Mosjøen 1977)
  3. Ivar Aasen Dagbøker 1846-50
  4. Om HemingIvar Aasen: Prøver af Landsmaalet i Norge