Doping i idrett

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.

Doping i idrett er bruk av stoff (ofte kalla dopingmiddel) som kan fremja idrettsprestasjonane til ein utøvar.

Historie[endre | endre wikiteksten]

Testosteron, eit anabolt-androgent steroid[1] som ofte vert kalla eit anabolt steroid, vart nytta av vektløftarar frå Sovjetunionen frå 1950-talet som del av eit statleg program.[2][3] John Ziegler, som var lækjar for det USA-amerikanske vektløftarlaget, og prøvde ut små dosar testosteron på seg sjølve, den amerikanske trenaren deira og to utøvarar. Alle la på seg vekt og auka styrken meir enn noko anna treningsprogram, men hadde også bieffektar.[4] På leit etter eit middel utan bieffektar fann Ziegler fram til det anabole steroidet metandrostenolon (Dianabol, DBOL), laga av Ciba Specialty Chemicals.[5][6] Dette var «det første av de store ASS-preparatene innen idretten», men skulle også visa seg å ha bivirkningar.[7]

Dei første dopingtestane skjedde i 1966.[2] I 1967 kom IOC sine første lister[8] over forbodne (prestasjonsfremjande) stoff.

Bloddoping starta seint på 1960-talet.[9]

Positiv dopingtest for steroid - frå gruppa anabolt-androgent steroid (AAS) - vart funne så tidleg som 1976.[10]

Bloddoping: Positiv dopingtest for «kunstig EPO» vart funne så tidleg som 2000. (Slik EPO produserast med rekombinant DNA-teknikk.)[11][12]

Eit såkalla designer-steroid, som er ein type såkalla designerdop, vart funne (2002) i urinprøva til utøver for første gang: norboleton.[10]

I 2003 tok antidopingbyrået WADA over dopinglista til IOC, og vart den øvste styresmakta [i antidoping-arbeidet].[13]

Steroidet THG, fullt namn tetrahydrogestrinon - òg kjend som The Clear , vart funne i ei doping-prøve utanom tevling, først i 2003.[14]

Positiv dopingtest for veksthormon vart påvist så tidleg som 2010.[15]

Metodar[endre | endre wikiteksten]

Noreg[endre | endre wikiteksten]

Norges Idrettsforbund starta sitt første anti-dopingprogram i 1976.[8] Den første utøvaren vart teken (1977) for doping [i Noreg].[8]

Stortinget vedtok (1992) ei dopinglov som gjorde at produksjon, innførsel og salg av mellom anna AAS, vart rekna som narkotika-kriminalitet.[8]

Antidoping Norge vart danna i 2003.[8]

Ein norsk bridgespelar, som spelte for Monaco, testa positivt under tevling for klomifen og syntetisk testosteron (2018);[10] Straffa vart utestenging frå idretten i eitt år.

Notable avsløringar[endre | endre wikiteksten]

Sjå òg[endre | endre wikiteksten]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. Idrettsernæring. 2011. Gyldendal Undervisning.
  2. 2,0 2,1 Claudia L Reardon; Shane Creado (14. august 2014). «Drug abuse in athletes». Substance Abuse and Rehabilitation. PMID 25187752. doi:10.2147/SAR.S53784. 
  3. «Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs (APEDs)». februar 2018. 
  4. Laure, P.: Les répresentations du dopage; approche psycho-sociologique, Thèse STAPS, Nancy, France, 1994
  5. Yesalis CE, Anderson WA, Buckley WE, Wright JE (1990). «Incidence of the nonmedical use of anabolic-androgenic steroids» (PDF). NIDA Research Monograph 102: 97–112. PMID 2079979. 
  6. Fair JD (1993). «Isometrics or Steroids? Exploring New Frontiers Of Strength in the Early 1960s» (PDF). Journal of Sport History 20 (1). Arkivert frå originalen (PDF) 28. mai 2008. 
  7. «Har dopet oss i 5000 år». Nettavisen. 6. mai 2011. Henta 17. juni 2019. 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 «doping – historikk». I Store norske leksikon (2005 - 2007). Vitja 2019-06-14
  9. «History of Doping in Sport» (PDF). International Sports Studies, Vol 24, Issue 1. 2002. Henta October 26, 2016. 
  10. 10,0 10,1 10,2 Historical Timeline
  11. erytropoietin. Store norske leksikon
  12. Joris R. Delanghe et al. Testing for recombinant erythropoietin
  13. «doping – historikk». I Store norske leksikon (2005 - 2007). Vitja 2019-06-14. «[...] 2003 overtok byrået dopinglisten til IOC og ble verdens øverste dopingmyndighet. »
  14. Historical Timeline. «British sprinter Dwain Chambers becomes the first person to test positive for the steroid THG in an out-of-competition drug test conducted on Aug. 1, 2003. »
  15. Mike Jacobs suspended for HGH. Vitja 2019-06-16. «Terry Newton, a former British international rugby league player, was the first athlete suspended for a positive HGH test last year.»
  16. Hva er gendoping?
  17. «Hans-Gunnar Liljenwall, Sweden Pentathlon, 1968». insidethegames. 
  18. «1968 Mexico City». insidethegames. Henta 11 August 2012. 
  19. Jegere på sporet
  20. De skulle lage gullfest på hjemmebane, men ble avslørt som juksemakere
Spire Denne idrettsartikkelen som har med medisin å gjere er ei spire. Du kan hjelpe Nynorsk Wikipedia gjennom å utvide han.