Krakatau

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.


Krakatau
øy
Krakatoa NasaWorldWind 2000.jpg
Wikimedia Commons: Krakatoa
Sunda Straits

Krakatau (engelsk: Krakatoa eller Krakatau) er ei vulkansk øy ( på 13 km²) som ligg i Sundastredet mellom dei indonesiske øyane, Java og Sumatra.[1] Krakatau er òg namnet på vulkanen som dominerar store delar av øya. Vulkanen er kjend for å ha hatt ei mengd større utbrot gjennom historia, som har ført til nokon av dei mest katastrofale av sit slag i moderne tid. Det meste kjende utbrotet vulkanen fann stad mellom den 26. og 27. august 1883, eit utbrot som går for å vera eit av dei kraftigaste nokosinne. Utbrotet nådde kategori 6 på VEG-skalaen, noko som tilsvarer 200 megatonn TNT. For å samanlikna var utbrotet 13 000 gonger kraftigare enn Little Boy-bomba som eksploderte over Hiroshima i 1945.

Utbrotet i 1883 førde til at 21 km³ med stein og oske vart sendt ut i atmosfæra, noko som genererte den høgaste lyden som nokosinne har vorte rapportert. Eksplosjonen skal ha vorte høyrd så langt unna som i Perth og på Mauritius, høvesvis 3 100 og 5 000 km unna. I områda i nærleiken av vulkanen skal totalt 165 busetnader ha vorte totalt utrydda, medan ytterlegare 132 vart delvis skadd. 36 417 menneskje omkom som eit resultat av utbrotet, i tillegg til mange tusen som vart hardt skadd.

Utbrotet i 1883[endre | endre wikiteksten]

Kart som viser Krakataus plassering i Sundasundet mellom dei indonesiske øyane Java og Sumatra. .

Før 26. august[endre | endre wikiteksten]

Den 20. mai 1883 var den vulkanske aktiviteten høg på Krakatau. Jordskjelv kunne kjennast frå tid til annan i områda rundt vulkanen. Damp, røyk og oske velta til stadighet ut frå vulkanen, og ofte var øya dekt til i skyer av vulkansk material. Utover sommaren 1883 intensiverte aktiviteten, og folk kunne med jamne mellomrom høyra høge smell etterfulgt av askesøyler som steig opp frå vulkanen.

Hovudutbrotet[endre | endre wikiteksten]

Omtrent kl. 13:00 om ettermiddagen den 26. august gjekk vulkanen over i fullt utbrot. Ein mektig eksplosjon vart etterfulgt av ein askesøyle som steig 27 km opp i atmosfæren. I området rundt vulkanen lynte og torde det på grunn av friksjon mellom oskepartiklane i askeskya. Oske byrja å rekna ned frå skya, og truga med å senka skip som var i faresona. Rett etter eksplosjonen kollapsa ein del av nordsida på øya og utløyste ein tsunami. Kl. 14.30 nådde tsunamien Sumatra der den øydela fleire kystlandsbyar og drap fleire tusen mennesklje. Gjennom heile dagen heldt vulkanen fram å spy ut store mengder oske og pimpstein, og oskeskya dekte i løpet av neste dag heile Sundastredet. Stadig vekk kunne folk høyra eksplosjonar frå vulkanen.

Om morgonen den 27. august, gjekk vulkanen over i ein ny fase i utbrotet. Magmakammeret var på dette tidspunktet tomt, og det medførde at fjellet vart ustabilt. Rundt kl. 10:00 om morgonen kollapsa magmakammeret fullt, og det resulterte i ein kjempemessig eksplosjon som kunne høyrast heilt til Australia, og sjokkbølgja var så kraftig at den gjekk rundt Jorda sju gonger. Eksplosjonen kasta oske 80 kilometer opp i atmosfæren. Mange menneskje vart mellombels døve som ei følgje av den høge lyden. Då fjellet rasa saman utløyste det endå ein tsunami som forplanta seg gjennom Sundastredet. Då tsunamien nådde land på Java og Sumatra, var den mange stader 30 til 40 meter høy. Etter tsunamien kom ein gigantisk pyroklastisk straum med kurs for Sumatra. Den kryssa heile Sundastredet på ei pute av damp, og då den nådde fram til Sumatra gjekk den langt opp i fjella. I Trondheimsfjorden vart det observert seicher som eit fjernt resultat av rystelsene.

Etter dette siste krafttaket frå Krakatau, roa fjellet seg fort ned. Då røyk og oske hadde klåra, så var den nesten ikkje noko igjen av øya. Berre nokon klipper markerte kanten på kalderaen. Den 28. august var vulkanen heilt roleg igjen.

Verdensomfattende optiske effektar[endre | endre wikiteksten]

Vulkanutbrotet medførde verdensomfattende iøynefallende solnedgangar i fleire månader etter utbrotet. Den britiske kunstnaren William Ashcroft laga tusen av farveskisser av den raude solnedgangen på halvvegen omkring jordkloden frå Krakatau i årane etter utbrotet.

I 2004 la forskarar fram antagelsen at den blodròden himmelen som er framstelt i Edvard Munchs berømte måleri Skrik frå 1893 òg er ei nøyaktig framstilling av himmelen over Noreg etter utbrotet.[2] Munch sa: :«Jeg følte som et pust av vemod – Himmelen ble plutseleg blodig rød – Jeg stanset, lenete mig til gjerde mat til døden så ut over de flammende skyer som blod og sværd over den blåsvarte fjord og by Mine venner gik videre jeg sto der skjælvende av angst og følte et stort uendelig skrik gjennem naturen» .Jeg stanset, lenete mig til gjerde mat til døden så ut over de flammende skyer som blod og sværd over den blåsvarte fjord og by – Mine venner gik videre – jeg sto der skjælvende av angst og følte et stort uendelig skrik gjennem naturen».


Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. «Krakatoa facts, information, pictures | Encyclopedia.com articles about Krakatoa». www.encyclopedia.com (engelsk). Henta 3. april 2017. 
  2. Reuters (11. desember), «Krakatoa provided backdrop to Munch's scream», The Age, http://www.theage.com.au/articles/2003/12/10/1070732277751.htmlReuters (11. desember), «Krakatoa provided backdrop to Munch's scream», The Age ; Reuters (10. desember), Why the sky was red in Munch's 'The Scream', http://www.cnn.com/2003/TECH/space/12/10/scream.munch.reut/, besøkt 6-08-2007Reuters (10. desember), Why the sky was red in Munch's 'The Scream', henta 6-08-2007 ; Panek, Richard (8. februar), «'The Scream,' East of Krakatoa», The New York Times, http://www.nytimes.com/2004/02/08/arts/design/08PANE.html?ex=1391576400&en=f2b9a24eb769711d&ei=5007&partner=USERLANDPanek, Richard (8. februar), «'The Scream,' East of Krakatoa», The New York Times