Ainuar

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Ainuar i tradisjonelle klede ved Ainu-museet i Shiraoi i Japan.
Foto: 2003

Ainuar er eit urfolk på som i hovudsak held til på øya Hokkaido i Japan. Ingen veit heilt sikkert kor mange ainuar som lever i Japan i dag, sidan mange, i frykt for diskriminering, ikkje vedstår seg nokon ainu-identitet. Tal som blir nemnde varierer frå 15 000 til 150 000. Språket deira, ainu, hadde berre 10 brukarar i 2007, alle gamle menneske.[1] Det er halde for å vere eit isolert språk utan kjende slektningar.

Historie[endre | endre wikiteksten]

Ainuar i 1904.

Ainuane er eit gammalt folkeferd som sannsynlegvis har opphav i fleire forskjellige kulturar frå same området nord i dagens Japan, regionane Tohoku og Hokkaido. Arkeologar har kalla desse kulturane Epi-jomon (250 f.v.t.-700 e.v.t), Okhotsk (600-1000-talet) og Satsumon (擦文文化 Satsumon Bunka, 700-1200-talet). Okhotskkulturen var sentrert rundt Okhotskhavet og mange viktige element i ainukulturen, slik som deira berømte bjørnekult, har antakeleg sine røter tilbake i Okhotskkulturen. Satsumonkulturen utvikla seg ut av Epi-jomon, og blei den dominerande kulturen i Nordjapan og seinare også i Okhotskregionen.

Dei første skrivne kjeldene til den kulturen som utvikla seg ut av desse tre, kjem frå det tidlege japanske Yamatokongeriket i «Kofun» perioden. Kongeriket, kjent som kongeriket Wa hos kinesiske forfattarar, møtte ei eller moglegvis fleire folkegrupper som dei kalla Emeshi, nokon gonger Ebisu, og med dette meinte dei «ytre barbarar» frå nordaust. Rolla som «ytre barbarar» var ei rolle Emeshi ofte blei tildelt av japanske skrivarar som var inspirert av dei kinesiske konsepta om eit sivilisert midtens rike omkransa av barbarar. Aukande kontakt kom utover på 700- og 800-talet då keisarane i Heian byrja å drive dette folket nordover og sakte leggje under seg meir og meir av dei japanske øyene. Det er faktisk frå desse kampane at tittelen Seii Taishogun, seinare berre shogun, 'barbar-undertrykkande generalissimus', skriv seg. Det var også mykje fredleg interaksjon mellom Emishi og japanarar i Tohoku gjennom handel ,og særleg hestar frå Dewa (dagens Akita) var ei viktig vare som japanarane trakta etter.[2]

Ettersom japanarane trengte nordover kom dei også i kontakt med ei folkegruppe dei kalla Watarishima Emishi (渡島蝦夷) eller «Emishi som kryssa over frå øya» som kom frå det som etter kvart fekk namnet Ezogashima og endå seinare Hokkaido. Etter at japanarane hadde trengt nord til Dewa (Akita) og Aomori kom dei ikkje lenger, og denne grensa blei relativt stabil gjennom det ein kan kalla japansk mellomalder (Kamakura- og Ashikagashogunata). Sjølv om Ando-familien frå Dewa blei titulert som guvernør (kanrei) av Ezo (Hokkaido), var det ingen faktisk japansk kontroll over områda nord for Aomori. Ein utstrekt handel med pelsverk, fisk etc bytta mot silke, sake og andre japanske varer utvikla seg og blei særs viktig for ainuhøvdingar som ein maktbase for deira posisjon. Konfliktar mellom japanske handelsmenn og ainuane førekom også, den meste kjente kanskje Koshamains krig (1456-1457) der Koshamain og hans menn øydela heile tolv japanske haldepunkt før dei endeleg blei slått av troppar sendt av Andoklanen. (Walker 2006 s.26-27)

Dette skulle forandre seg først på fjorten og femtenhundretalet i den ustabile Sengoku Jidai perioden. Toyotomi Hideyoshi (1536/37-1598) gav Kakizakifamilien, ein samuraiklan frå nord-Japan, einerett på handel med ainuane, og dei sette seg fast heilt sør på Hokkaido. Den tredje store generalen i denne perioden, Tokugawa Ieyasu (1543-1616), som grunnla Tokugawashogunatet stadfesta denne retten og Kakizakifamilien, under sitt nye namn Matsumae, blei i namnet Daimyo over Ezogashima med sete i borga Fukuyama.[3] Matsumae hadde handel og toll på denne som hovudintekt og dei pressa derfor på for å intensivere den, noko som fekk uheldige konsekvensar for ainuane. For det første førte auka kontakt til ein eksplosiv spreiing av dødelege sjukdomar, særleg syfilis og koppar, som ainuane ikkje hadde noko forsvar mot. For det andre førte det auka presset og profitten frå handel til ein intensivering av ainuanes jaktmønster, noko som på sikt ikkje var berekraftig. Utover 1600- og 1700-talet var det såleis fleire episodar med hungersnød. Dette presset på ainuane førte óg til fleire eksplosive konfliktar der den størte var Shakushains krig (1669-1672) som starta med kamp mellom to ainustammer, men utvikla seg til ei stor konflikt der fleire ainustammer under leiing av høvding Shakushain rykte langt inn i Matsumaes territorium og massakrerte fleire busettingar. Shakushain blei ikkje stoppa før Matsumae fekk forsterkingar frå sør, men når dei først kom var den japanske sigeren tilsvarande total. Shakushain’s stamme blei knust og leiarane for ainukrigarane alle avretta.[4]

Ainuar i japanske klede (kimono) og vestleg dress frå 1930-talet.

I byrjinga på 1800-talet tok Tokugawa-regimet direkte kontroll over Hokkaido, og frå då av blei det gjort fleire forsøk på å betre ainuanes tilhøve og å integrere dei betre. Det nye regimet som tok makta etter Meijirestaurasjonen 1854 vidareførte også dette arbeidet og det blei laga fleire reglar meint for å skjerma ainuane. Det første som kom i gang var eit forsøk på å nedkjempe sjukdomsbølgjene som herja blant ainuane og allereie i 1857 blei vaksinasjonsprogram sett i gang. I 1969 fekk ainuane også fullt borgarskap i den nye japanske staten på lik linje med andre og omusha, ein nedverdigande seremoni som ainuane på 1700- og 1800-talet måtte møte japanske handelsmenn med, blei forbodne i 1875 av Meijiregjeringa. Forordningar om at ainuane ikkje fekk bruke japanske klede eller drive jordbruk blei også oppheva. Denne politikken har gjerne blitt gitt namnet «baiku» som tyder å ta vare på eller passe på.[5] I 1877 blei det lovfesta at ainuland ikkje var ope for nyrydding slik resten av Hokkaido, og dei lokale myndene blei instruert i hjelpe ainuane å ikkje bli lurt av japanske handelsmenn. I 1899 kulminerte dette vernearbeidet i «Lova om vern av innfødde». Den sikra alle ainuar retten til fem hektar med jordbruksland som ikkje kunne byttast vekk eller seljast, sjølv om dette seinare skjedde ganske hyppig. Det blei også lagt til rette for skulegong for ainu born på eigne skular, sjølv om deltakinga fram til den første verdskrigen var særs låg.[6] Dessverre kom mange av desse tiltaka i stand for seint, og kunne ikkje redde ainuanes tradisjonelle levesett. Japanske jegerar med moderne våpen gjorde store innhogg i den livsviktige hjortebestanden, og ainuar som mottok land viste ikkje kva dei skule gjera med det. Ainufolkesetnaden let seg assimilere og dei fleste blei like «japanske» som japanarane. Fleire gifta seg også med japanarar og blei derfor etter kvart også registrert som japanarar. Dette meiner Cornell forklarer korleis 51 prosent av folkesetnad i Hidaka aust på Hokkaido i 1884 definerte seg som ainu men at i 1897 mindre en 30 prosent.[7]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Ethnologue-rapport
  2. Walker 2006 s.20-23
  3. Walker 2006 s.27-47
  4. Walker 2006 s.48-73
  5. Walker 2001, s.225
  6. Cornell 1964, S.297-298
  7. Cornell 1964 s.292

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • Cornell, John B. (1964): Ainu Assimilation and Cultural Extinction i Ethnology Volume 3, Number 3. Pittsburgh: University of Pittsburgh.
  • Takakura, Shinichiro and Harrison, John A. (1960): Ainu of Northern Japan: A study of Conquest and Acculturation i Transaction of American Philosophical Society, New Series, Volume 50, Number 4. American Philosophical Society.
  • Walker, Brett L. (2001): The Conquest of Ainu Lands. Los Angeles: University of Calefornia Press.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Ainuar
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.