Sekkepipe

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
«Sekkepipespelaren» måla av Hendrick ter Brugghen i 1624.

Sekkepipe er musikkinstrument sett saman av eit blåserøyr, ei eller fleire piper og ein sekk brukt til å senda luft gjennom dei. Instrumenta finst i fleire utformingar, og er kjende frå Europa, Nord-Afrika, Midt-Austen, Sentral-Asia og India. Sekkepipemusikk blir ofte framført utandørs, og er ofte folkemusikk. Sekkepiper blir mellom anna brukt i keltisk musikk, og i dag er særleg skotsk sekkepipe kjend over heile verda.

Polsk sekkepipespelar.
Foto: Jan Mehlich, 2006

Skildring[endre | endre wikiteksten]

Sekk[endre | endre wikiteksten]

Ei sekkepipe er sett saman av ein lufttett sekk som sikrar ubroten, kontrollert utførsle av luft gjennom lydpipa eller pipene. Denne er som regel laga av dyrehud frå til dømes sau, geit, hund eller storfe. I nyare tid har ein også nytta syntetiske stoff som gore-tex til å laga sekkar av. Sekken kan ha sin opphavlege lêrfarge eller, i nokre høve, pels. Elles kan han pyntast med tekstilar eller påmåla mønster.

Sekken har minst to hòl til å sleppa luft inn og ut gjennom. Der ein bruker størsteparten av skinnet kan ein nytta dei naturlege hòla frå hovud og lemmer til å festa piper i. Elles kan ein skjera eigne hòl til dei.

Enkel tysk sekkepipe med ei melodipipe og ein bordun.

Lufttilførsel[endre | endre wikiteksten]

Dei fleste sekkepiper får tilført luft ved at ein bles henne inn i dei gjennom eit eige røyr. Nokre av dei har ein bakkventil som gjer at luft ikkje strøymer ut att, men andre må dekkast med tunga når ein dreg pusten. Nokre instrument får luft gjennom ein belg som ein held under armen. Desse kan ha meir fintfølande røyrblad som lufta ein speler med går ut gjennom, ettersom lufta ikkje blir fukta eller varma opp av pusten til spelaren.

Luftutgang[endre | endre wikiteksten]

Ei sekkepipe vil ha ei eller to melodipiper med lydhòl som gjer at ein kan få fram ulike tonar. Ho kan vera bora på to måtar: Skrånande, slik at ho får ei konisk form, eller rett, som ein sylinder.

Melodipipa kan ha eitt røyrblad (som ein klarinett) eller to (som ein obo). Det siste gjev henne ein skarpare klang.

Som regel kan ein ikkje enkelt stoppa lyden som kjem ut gjennom pipa, og sekkepipemusikk er ofte legato, utan pause mellom notene. For å bryta opp notane kan ein bruka korte føreslag. Nokre sekkepiper har ende som kan lukkast, i nokre høve mot beinet til den som speler.

I tillegg til melodipipe kan instrumenta ha ei eller fleire bordunpiper som berre gjev éin tone om gongen. Bordunpipa kan få ulike stemmar gjennom at ein gjer henne kortare eller lengre ved hjelp av eit skuvbart ledd, eller ho kan ha ei stemmeskrue som opner eller stenger eit hòl. Ei slik skrue kan også brukast til å stenga av bordunen heilt.

Utvikling[endre | endre wikiteksten]

Sekkepipespelarar frå galisiske Cantigas de Santa Maria frå 1200-talet.

Sekkepipa kan ha oppstått i India eller Midt-Austen alt på 1000-talet f.Kr. Ein musiserande figur i Alexandria frå rundt 300 til 100-talet f.Kr. ser ut til å spela ei sekkepipe. Det finst også uklare referansar til slike instrument frå gresk antikk. Den eldste utvitydige omtalen av sekkepiper kjem frå Romarriket. Ifølgje Suetonius spelte keisar Nero, som levde i første hundreåret e.Kr., sekkepipe eller tibia utricularis på sine eldre dagar.

I løpet av mellomalderen blei sekkepiper utbreidde i Europa. I Cantigas de Santa Maria frå Castilla på midten av 1200-talet er det vist fleire typar sekkepiper. Frå 1300-talet er dei kjende i Storbritannia, med ei tilvising i Canterbury Tales. I europeisk renessansekunst kan ein sjå ei rekkje på sekkepiper med ulik utforming avbilda.

Dei eldste døma på instrument med bardunpiper er frå 1300-talet, som i Luttrel Psalter frå rundt 1325-35. På 1500- eller 1600-talet kom det sekkepipetypar med blåsebelg i staden for at ein bles med munnen.

Sist på 1900-talet blei det også utvikla elektroniske sekkepiper.

Bruk[endre | endre wikiteksten]

Clan Urquhart Highlanders Pipes and Drums.
Foto: Peter Craine, 2007

Sekkepiper er gode utandørsinstrument. Under mellomalderen var ho knytt til underhaldning i samband med gjeting, dans, marknader, opptog og liknande. Medan sekkepipa i stor grad var eit folkeinstrument, blei ho også brukt av storfolk. Den engelske kongen hadde ein hoffsekkepipespelar frå 1330-talet til midten av 1500-talet.[1] Den franske sekkepipa musette de cour fekk namn etter hoffet fordi ho blei populær blant franske adelege på 1600-talet. Høvdingar av skotske klanar støtta også opp om instrumenta, og la grunnlaget for den sterke skotske sekkepipetradisjonen, der særskilde familiar vidareutvikla spelet og instrumenta.

I lag med utviklinga av nye musikkformer og instrument blei sekkepiper, med nokså avgrensa register og funksjon, gradvis fortrengde. Som militærinstrument hadde dei likevel ei blomstringstid innan Det britiske imperiet. Skotske høglandsregiment spreidde skotsk sekkepipe til store område, og land knytte til Det britiske samveldet tok henne i bruk i såkalla pipe bands, sekkepipekorps. Ny interesse for folkemusikk og -dans frå slutten av 1900-talet har også gjort at ein har teke i bruk eller rekonstruert sekkepiper og musikk for dei andre stader.

I Skottland og fleire andre stader er sekkepipa brukt mykje i gravferder, bryllaup og andre høve.

Sekkepipetyper[endre | endre wikiteksten]

Bilete Namn Område Røyrblad Melodipipe Lufttilførsel
Bechonnét Frankrike To røyrblad Konisk bora Blåsen
Biniou Biniou kozh Frankrike (Bretagne) To røyrblad Konisk bora Blåsen
Bock Bock Sentral-Europa, særleg Bøhmen og Saxen på 1900-talet Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen eller belgblåsen
Ceské Dudy Tsjekkia Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Chiaramedda Italia Enkelt røyrblad Konisk bora Blåsen
Cabrette Chevrette, chabrette, cabrette Frankrike To røyrblad Konisk bora Blåsen
Cimpoi Cimpoi Romania
Cornemuse du Borbonnais Frankrike To røyrblad Konisk bora Blåsen
Dalslandspipa Sverige (nyutvikla) To røyrblad Konisk bora Blåsen
Diple Kroatia Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Makedonsk gajda Gaida, gajda, gajdy Hellas, Makedonia, Bulgaria, Serbia Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Gaita asturiana Gaita asturiana, asturiansk sekkepipe Asturia i Spania Konisk bora Dobbelrøyrblad Blåsen
Gaita galega Gaita galego, galisisk sekkepipe Galisia i Spania Konisk bora Dobbelrøyrblad Blåsen
Huemmelchen Huemmelchen Tyskland Sylindrisk bora Dobbelrøyrblad Blåsen
Magyar duda Magyar duda, tömlősíp, bőrduda (kroatisk eller ungarsk sekkepipe) Ungarn Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Marktsackpfeife Marktsackpfeife (nylaga) Tyskland, Austerrike Eitt til tre røyrblad Konisk bora Blåsebelg
Musette de cour Musette de cour Frankrike Sylindrisk bora Dobbelrøyrblad Blåsebelg
Mezoued Mezoued, zukra Tunisia Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Northumbrian smallpipes Lita Northumberland-pipe, Northumbrian smallpipe England Sylindrisk bora To røyrblad Blåsebelg
Slaski gajdy Polen Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Surdulina, zampogna Italia Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Surle Kroatia Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Irsk sekkepipe (uilleann pipes, union pipes) Irland Dobbelt røyrblad Konisk bora Blåsebelg
Kaba gaida Bulgaria Enkelt røyrblad Konisk bora Blåsen
Laz tulum Tulum Tyrkia Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Volinka Russland Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Skotsk høglandssekkepipe Stor skotsk sekkepipe, Great Highland Bagpipe Skottland To røyrblad Konisk bora Blåsen
Gammaldags svensk säckpipa, bygd av Leif Eriksson Svensk säckpipa Sverige Enkelt røyrblad Sylindrisk bora Blåsen
Schäferpfeife in G-G.jpg Schaperpfeiff, Schäferpfeife Tyskland To røyrblad Konisk bora Blåsen
Skotsk låglandssekkepipe, Scottish Lowland Pipe Skottland To røyrblad Konisk bora Blåsen
Lita skotsk sekkepipe Lita skotsk sekkepipe, Scottish smallpipes Skottland To røyrblad Sylindrisk bora Belgblåsen (finst også munnblåsen)

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Fotnotar[endre | endre wikiteksten]

  1. Collinson 1975, s. 113

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Sekkepipe