XU

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
I 1944 klarte XU å smugla dokumentasjon om V-1 til Tyskarane si flygande bombe (bilete), ut frå Tyskland i Quisling sitt eige fly.

XU var den største og viktigaste allierte etterretningsorganisasjonen i det okkuperte Noreg under andre verdskrigen. Det meste av XU si verksemd vart halden løynleg fram til 1988.

Opphav[endre | endre wikiteksten]

Opphavet til namnet er visst ikkje sikkert. Ifølgje Sæter & Sæter (2007) var det likevel Lauritz Sand, ein av av dei som var med på å starta XU, som var namngjevaren. Under den fyrste verdskrigen hadde Sand arbeidd for britisk etterretning i Indonesia, den gong kalla Nederlandsk India. Her bygde han opp ei gruppe som vart kalla XU. Svein Sæter meiner i kapittelet «Viljen til kamp» frå boka XU: I hemmeleg teneste 1940-1945 at X står for «unknown» og U for «undercover agent». Lars Borke meiner derimot at X står for «secret» og U for «intelligence». I 1940 var Lauritz Sand tilsett ved Universitetet i Oslo, og dei unge studentane i kretsen rundt veteranen forma kjernen i denne gruppa. Då fleire av den norske motstandsrørsla sine etterretningsgrupper slo seg saman tidleg i 1941, fekk Sand gehør for sitt forslag om å bruka det gamle namnet frå førre krig.

Ein annan av XU sine medstiftarar var Arvid Storsveen, leiaren til den seinare organisasjonen, som saman med Ivan Th. Rosenqvist alt før danninga av XU hadde bygd opp eit lite etterretningsnett på Austlandet, med forgreningar til Vestlandet.

Mange av folka i organisasjonen vart rekrutterte frå eit eliteprega miljø ved Blindern på Universitetet i Oslo. Gruppa knytte til seg kontaktar over heile Noreg, og folk innan politiet, jarnbana og lignande, og samla informasjon, kart og fotografi over nært alle tyske festningsanlegg og styrkar.

Organisasjon[endre | endre wikiteksten]

XU bestod av 17 distrikt, som alle hadde sin sjef. Dei rapporterte via MI2 i Stockholm og direkte til FO2 (Overkommandoen til Forsvaret) i London.

Under krigen[endre | endre wikiteksten]

XU var opphavleg ein del av Milorg, men vart i løpet av 1941-42 skilt ut som ein sjølvstendig organisasjon direkte underlagd FO II og MI II.

Etter at det varet etablert eit nett over heile det sørlege Noreg kom Gestapo våren 1942 på sporet av organisasjonen. Fleire i leiinga måtte flykta til Sverige, blant dem Storsveen som heldt fram å leia organisasjonen frå utlandet. Storsveen vitja likevel Oslo i april 1943, og vart drepen i ei Gestapo-felle. Han avsløra likevel ikkje kven han var og XU heldt fram under leiing av Øistein Strømnæs og Anne-Sofie Østvedt.

Strømnæs heldt fram å leia XU frå Oslo inntil dei tyske styrkane kapitulerte i mai 1945. I tillegg til å forsyna dei allierte med svært detaljert informasjon om dei tyske styrkane i Noreg, hadde XU òg agentar i Tyskland, ein av dei viktigaste var den unge studenten Sverre Bergh. Fleire av deres medlemmar var kurerer for Paul Rosbaud som var ein svært viktig agent for britiske Secret Intelligence Service (MI6) i Tyskland.

På slutten av krigen hadde XU rundt 1 500 agentar over heile Noreg og hadde utvikla eit sofistikert kurersystem til Storbritannia via Sverige. Det kunne sendast rundt 500 A4-sider kvar dag. Mengda med etterretning gjorde at dei allierte styrkane hadde godt oversyn over tyske styrkar i Noreg. Denne informasjonen var heilt naudsynt ved bombetokt og ville vore uvurderlig ved ein mogleg alliert invasjon i Noreg.

Østfold var eit av fylka der XU utviste størst aktivitet. I Fredrikstad hadde kaptein Rudolf Graff og hans menn i XU sit hovudkvarter i Tøihusgaten 45 i Gamlebyen. Av gruppene i Østfold var den såkalla «PAN-gruppa», ledet av lensmann Harry Bjerkebæk i Berg, den mest aktive. Bjerkebæk vart arrestert av GESTAPO og tok sit eige liv i cella i Halden 28.02 .1945.

Ryeng, Føre og Ravn gav i boka Løynleg Krig i Nord, Historia om XU i Nord-Noreg verdifull informasjon om XUs verksemder i landsdelen, ei verksemd som til tidlegare har vore lite omtalt.

Sentrale medlemmar i XU[endre | endre wikiteksten]

  • Øistein Strømnæs
  • Anne-Sofie Østvedt, seinare Anne Sofie Strømnæs
  • Johan Borse Svensen, seinare Johan Borse
  • Sønnøv Sem, seinare Sønnøv Sem Borse
  • Otto Øgrim
  • Trond Johansen (1924)
  • Kåre Hemsen
  • Astrid Løken
  • Johannes Østvold
  • Harry Bjerkebæk
  • Knut Løfsnes
  • Gunnar Fredrik Kværk
  • Harald Haraldssøn
  • Gunnar Haarstad
  • Lauritz Sand
  • Brynjulf Ottar
  • Sverre Østhagen
  • Ivan Th. Rosenqvist
  • Bjørn Reinertsen
  • Ola Hanche-Olsen

Etter krigen[endre | endre wikiteksten]

XU var underlagt ei streng teieplikt om at deira verksemd under krigen aldri skulle kjennast, og vart dermed lite omtalt etter krigen. Dette førte òg til at fleire XU-medlemmar vart skulda og dømt for landssvik etter krigen. I 1989 reiste Tore Austad(H) krav om oppreising og renvaskelse av XUs medlemmar. Forsvarsminister Johan Jørgen Holst gav dei full honnør og oppheva på dagen teieplikta.

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • Melberg, H. & T. Brynildsen (1988): Dobbeltspill. Nazilensmannen som lura tyskarane. Spiongruppen XU-PAN, Valdisholm Forlag
  • Sæter, E. & Sæter, S. (2007): XU: I hemmeleg teneste 1940-45, 3. utg. Oslo: Det Norske Samlaget.
  • Ryeng, N., Føre, O.C. og Ravn, O. (2009): Løynleg krig i nord. Historia om XU i Nord-Noreg, 1. utg. Oslo: Orion Forlag.
  • Kværk, Gunnar Fredrik (2006): Kværk om XU, 2. utg., Ekeskogens Forlag. ISBN 82-994797-3-8
  • Fodstad, Bjørg: Brystkaramellane- Frå XU til Grini Ekeskogen forlag. ISBN 82-994797-1-1
  • Bergh, Sverre og Sæter, Svein (2006): Spion i Hitlers rike Damm forlag. ISBN 10: 820412361-2, ISBN 978-82-04-12361-9.
  • Borse, Sønnøv Sem (2000): Det vert ikkje selskap for Emily, ein spenningsroman frå Oslo under annan verdskrig om korleis det var å leva med XU. ISBN 82-7599-018-1

Referansar[endre | endre wikiteksten]

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]