Hanzi

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Hànzì 'kinesisk(e) teikn' skrivne med tradisjonelle teikn (til venstre) og forenkla teikn (til høgre).
Kinesisk kalligrafi.

Hanzi (汉字 / 漢字, pinyin hànzì) er det kinesiske namnet på det kinesiske teiknsettet. Med tonar vert det hànzì. Det finst i to former, ei forenkla form (jamfør 汉字 hànzì) som vert brukt i mesteparten av Kina og i Singapore, og ei tradisjonell form (jamfør 漢字 hànzì) som vert nytta på Taiwan og i Hong Kong.

I Sør-Korea, der dei vert kalla 한자 / 漢字 hanja, vert mange av dei same teikna som i den tradisjonelle kinesiske forma nytta som eit supplement til det koreanske alfabetet hangul, koreansk 한굴 hangeul. I Nord-Korea vart 한자 / 漢字 hanja avskaffa i 1949, og ein nyttar berre det koreanske alfabetet, som her vert kalla 조선글 joseongeul. I Japan nyttar ein eit eige sett av teikn som vert kalla 漢字 kanji, der mange av dei tradisjonelle teikna er forenkla, men ikkje alltid dei same som i Kina. Teikna vart før òg nytta for å skrive vietnamesisk, og på dette språket heiter dei Hán tự ( 漢字), chữ Hán (𡨸漢), chữ Nho (𡨸儒) og chữ Trung Quốc (𡨸中國).

Struktur[endre | endre wikiteksten]

Kinesiske skriftteikn kan delast i seks grupper[1]; uttalen som er oppgjeven, er den vi finn i standard mandarin:

  1. 象形 Xiàngxíng eller piktografiske teikn, som opphavleg var teikningar av naturlege objekt, til dømes 山 shān ‘fjell', 人 rén ‘menneske’, 女 ‘kvinne’, 子 ‘barn’, 日 ‘sol, dag’ og 口 kǒu ‘munn, opning’. Jamfør tabellen nedanfor.
  2. 指事 Zhǐshì eller Enkle ideografiske teikn, som gjev att abstrakte omgrep, til dømes talorda 一 'éin', 二 èr 'to' og 三 sān 'tre'.
  3. 會意 Huìyì eller komplekse ideografiske teikn, der tydinga heng saman med relasjonen mellom delane, til dømes 好 hǎo ‘vere god’, som er samansett av 女 ‘kvinne’ og 子 ‘barn’. Eit anna døme er 昌 chāng ‘klår, skinande’, som er sett saman av to soler, jf. 日 ‘sol, dag’.
  4. 假借 Jiǎjiè eller fonetiske lån eller rebusteikn, der eit teikn blir nytta for å skrive eit morfem med liknande eller identisk uttale. Teiknet 來 lái er eigentleg eit piktografisk teikn med tydinga ‘kveite (korn)’, men det vert òg nytta for å skrive verbet lái ‘kome’.
  5. 形聲 Xíngshēng eller semantisk‐fonetiske kompositum, som er teikn med to komponentar, ein radikal og eit fonetikum. Radikalen (også kalla klassifikator) gjev ein indikasjon om tydinga, medan fonetikumet gjev ein indikasjon om uttalen. Eit døme er verbet 唱 chàng ‘syngje’. Radikalen er 口 kǒu ‘munn, opning’, som fortel noko om tydinga: ein syng med munnen. Fonetikumet er 昌 chāng ‘klår, skinande’, som har ein uttale som ligg nær chàng ‘syngje’. 昌 chāng ‘klår, skinande’ finst som fonetikum i ei lang rekkje teikn, til dømes også i 倡 chàng ‘leiar, førar’, med radikalen 人 rén ‘menneske’, og 娼 chàng ‘prostituert’, med radikalen 女 ‘kvinne’.
  6. 轉注 Zhuǎnzhù eller gjensidig forklårande teikn, eller teikn som blir nytta for fleire morfem med forskjellig uttale men skyld tyding. Det komplekse ideografiske teiknet 樂 yuè ‘musikk’ blei òg teke i bruk for å skrive morfemet ‘glede’.

Teikntypane 1, 2, 3 og 6 er reint tydingsbaserte, medan teikntypane 4 og 5 også er lydbaserte. Noko over 90% av alle kinesiske skriftteikn høyrer til type 5, semantisk‐fonetiske kompositum. Semantisk-fonetiske kompositum – eller nærskylde prinsipp – er òg kjende frå andre skriftsystem, som sumerisk kileskrift, egyptiske hieroglyfar og mayahieroglyfar.

Tabellen viser døme på piktografiske teikn, i eldre og moderne form. Når det ikkje er nokon skilnad på moderne tradisjonelle og moderne forenkla, er teikna berre tekne med i kolonnen for tradisjonelle.

Arkaiske Seglskrift Moderne tradisjonelle Moderne forenkla Uttale Tyding
Ren arch.png Ren sigil.png rén menneske
U5973-radical-38 early-form.svg Nuu sigil.png kvinne
Zi arch.png Zi sigil.png barn
Ri arch.png Ri sigil.png sol; dag
Yue arch.png Yue sigil.png yuè måne; månad
Shan arch.png Shan sigil.png shān fjell
Chuan arch.png Chuan sigil.png chuān elv
Shui arch.png Shui sigil.png shuǐ vatn
Yu arch.png Yu sigil.png regn
Zhu arch.png Zhu sigil.png zhú bambus
Mu arch.png Mu sigil.png tre
Ma arch.png Ma sigil.png hest
Niao arch.png Niao sigil.png niǎo fugl
Gui arch.png Gui sigil.png guī skjelpadde
Long arch.png Long sigil.png lóng drake

Radikalar[endre | endre wikiteksten]

  1. 一 丨 丶 丿 乙 亅
  2. 二 亠 人 儿 入 八 冂 冖 冫 几 凵 刀 力 勹 匕 匚 匸 十 卜 卩 厂 厶 又
  3. 口 囗 土 士 夂 夊 夕 大 女 子 宀 寸 小 尢 尸 屮 山 巛 工 己 巾 干 幺 广 廴 廾 弋 弓 彐 彡 彳
  4. 心 戈 戶 手 支 攴 文 斗 斤 方 无 日 曰 月 木 欠 止 歹 殳 毋 比 毛 氏 气 水 火 爪 父 爻 爿 片 牙 牛 犬
  5. 玄 玉 瓜 瓦 甘 生 用 田 疋 疒 癶 白 皮 皿 目 矛 矢 石 示 禸 禾 穴 立
  6. 竹 米 糸 缶 网 羊 羽 老 而 耒 耳 聿 肉 臣 自 至 臼 舌 舛 舟 艮 色 艸 虍 虫 血 行 衣 襾
  7. 見 角 言 谷 豆 豕 豸 貝 赤 走 足 身 車 辛 辰 辵 邑 酉 釆 里
  8. 金 長 門 阜 隶 隹 雨 青 非
  9. 面 革 韋 韭 音 頁 風 飛 食 首 香
  10. 馬 骨 高 髟 鬥 鬯 鬲 鬼
  11. 魚 鳥 鹵 鹿 麥 麻
  12. 黄 黍 黑 黹
  13. 黽 鼎 鼓 鼠
  14. 鼻 齊
  15. 龍 龜

Fotnotar[endre | endre wikiteksten]

  1. Jamfør til dømes The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems av Florian Coulmas.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Hanzi