Marisko

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Marisko

Status i verda: LC Livskraftig
Status i Noreg: NT Nær truga[1]

Jomfru Maria gullsko, Cypripedium calceolus
Jomfru Maria gullsko, Cypripedium calceolus

Systematikk
Rike: Plantae
Rekkje: Magnoliophyta
Klasse: Magnoliopsia
Orden: Asparagales
Familie: Orchidaceae
Slekt: Cypripedium
Art: C. calceolus
Vitskapleg namn
Cypripedium calceolus

Marisko (Cypripedium calceolus) er ein plante i orkidéfamilien (marihandfamilien Orchidaceae) som veks i heile Norden. Den er relativt sjeldan i dag, og har i lang tid vore freda i heile Noreg då den er avhengig av gamalskog for å vekse, og av di den vert mykje plukka.
 Blomen står på Norsk raudliste for trua artar på nivå NT (Nær truga).

Den særprega utsjånaden har gjeve blomen fleire lokale namn i Noreg: Jomfru Maria gullsko (Etnedal, Lavangen), tøffel (Arendal), Olavsbolle (Fyresdal), Hellig Olavs tøffel (Troms), Marias bolle (Røyken) og bjønnsko (Hattfjord).

Ein marisko får som oftast ein eller to blomar, som blir rekna av fleire til å vere dei venaste viltveksande blomane i Noreg. Dei blir som regel 30-50 cm høge, og står i grupper på, frå nokon få til fleire titals individ.

Skildring[endre | endre wikiteksten]

Marisko.

Eit særdrag med marisko er den tøffelforma, hóle leppa (hjå denne arten lysgul og fast, med ein voksliknande konsistens). Denne leppa er, når blomen blømer, særs framtung, og gjer sånn at blomen bøyer seg. Framom dei raudflekka blada, finst den opningen som leier inn til leppa si hóle, som er fylt med nektar. Eit insekt som kryp ned denne vegen, passerer over ein stor, tungeliknande staminodier, som då vert dekt av pollen om insektet har med pollen utanfrå. I botnen av «tøffelen» finn insektet korte, saftfylte hår, som det et på. Men tøffelen si form hindrar insektet å koma opp til munningen att, der den kom inn, og før eller seinare oppdagar det fanga insektet to små opningar ved tøffelen sitt festepunkt. Men berre småinsekt kan trenge seg ut av dei tronge opningane, og større insekt vert innestengde og døyr inne i leppa. Dei to fertile knappane sit i vegen ved kvar av dei to utgangane, og når insekt trengjer seg ut, blir dei difor dekt av pollen. Blomen si leppe er altså ei felle som er meint til å halde på insekta ei tid, så dei kan bli pollinerte.

Utbreiing[endre | endre wikiteksten]

Ein finn marisko i eit band frå Europa aust gjennom Asia til Stillehavet. Marisko veks spreidd og sjeldant i lauv- eller furuskog på kalkhaldig jord i Norden. I Bøverdalen veks den opp til 1150 moh.

I Noreg finn ein marisko i alle fylka med unnatak av Rogaland, Sogn og Fjordane og Agder-fylka. I dei andre fylka er det berre nokre få funnstader. [2]

I England finst marisko berre i Yorkshire. Planten var tidlegare utbreidd i heile Nord-England, særleg i kalkhaldige delane av Yorkshire Dales.[3] Ved slutten av 1900-talet kjende ein berre til éin einsleg plante i ein av dalane.[4] Tilbakegangen til planten i Storbritannia blir forklart med sanking til hagar og botanikksamlingar, men kan også koma av skogrydding i vekstområdet følgd av sauebeiting.[5] Ein driv i dag med reintroduksjon av planten i Yorkshire Dale, og talet har auka til fleire hundre.[6][7]

Marisko hadde tidlegare sin eigen plantefamilie, fruesko-familien (Cypripediaceae).

Marisko i kulturen[endre | endre wikiteksten]

Kommunevåpenet til Snåsa kommune.

Snåsa kommune har marisko på våpenskjoldet, medan marisko er fylkesblome for Nord-Trøndelag.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: Marisko
Spire Denne biologiartikkelen er ei spire. Du kan hjelpe Nynorsk Wikipedia gjennom å utvide han.