Hn/Vikværsk

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk


Sidor på Nynorsk Wikipedia som ligg under Hn er skrivne på høgnorsk.
Denne sida skal finnast òg på gjeldande nynorsk rettskriving — sjå «Vikværsk».

Vikværsk eller viksk er målføret eller dialekten sum tradisjonelt vert tala av folk frå dei ytre områdi av Oslofjorden, altso frå Østfold og Vestfold i tillegg til nedre delar av Buskerud, Akershus og Telemark (Grenland). «Vikamålet», det vil segja den tradisjonelle arbeidarklassedialekten i Oslo, vert ikkje rekna til denne gruppa, men til midtaustlandsk.

Serdrag[endre | endre wikiteksten]

Vokalar i trykkveik staving[endre | endre wikiteksten]

Mange serkjenne ved vikværsk kjem fram nær ein sér korleis dei tre trykkveike norrøne vokalane i a u hev utvikla seg. Hovudregelen er sum slik:

  • Norrøn i og u hev falle saman i e.
  • Norrøn a hev vorte til e, æ og a:
    • e nær norrøn a stod i slutten av eit ord.
    • æ føre ståande r
    • a – eller æ sume stader – nær norrøn a havde ein annan konsonant enn r etter seg.

Desse bøyingsmønstera syner det sum hev skjedd:

  • Norrønt vísu – vísuna – vísur – vísurnar > vikværsk ²viːse – ²viːsa – ²viːser – ²viːsene 'vise'.
  • Norrønt gest – gestinn – gestir – gestirnir > vikværsk ¹jest – ¹jesten – ²jester – ²jestene 'gjest'.
  • Norrønt hest – hestinn – hestar – hestarnir > vikværsk ¹hest – ¹hesten – ²hestær – ²hestane 'hest'.
  • Norrønt kasta – kastar – kastaði – kastat > vikværsk ²kaste – ²kastær – ²kasta – ²kasta 'kaste'.

Jamvekt[endre | endre wikiteksten]

nær ein trykkveik a fylgde etter ei trykksterk «lett» staving (med ein kort vokal og ein kort konsonant), vart han ikkje nedsett til e i slutten av ord, men blei verande a. Detta fenomenet vert kalla jamvekt i norsk målføregransking. Jamfør ordpara nedanfor, der «I-ord» hev nedsetjing til e, av di fyrste stavingi er «tung» (ho hev lang vokal og/eller lang eller dobbel konsonant), og «II-ord» ikkje hev nedsetjing, fordi fyrste stavingi er «lett». Detta er opphavet til kløyvd infinitiv:

  • I Ord med «tung» fyrstestaving i norrønt
    • Norrønt kasta 'kasta' (gjerningsord; nemneform) > vikværsk 2kaste
    • Norrønt enda 'ende' (namnord; underfall eintal) > vikværsk 2ene
  • II Ord med «lett» fyrstestaving i norrønt; «jamvektsord»
    • Norrønt koma 'kome' (gjerningsord; infinitiv) > vikværsk 2koma
    • Norrønt posa 'pose' (namnord; underfall eintal) > vikværsk 2poːsa

I utkanten av det vikværske området verkar ikkje jamvektsregelen, og ein finn 2kome og 2poːse i staden fyr 2koma og 2poːsa. Detta «utkantområdet» umfattar Grenland, Larvik og søndre Østfold.

Jamvekta påverka au trykkveik norrøn u, sum i jamvekstord tradisjonelt hev blitt uttala u og ʉ i vikværsk, men slike former hev halde seg mindre:

  • Norrønt hosa 'hose' (namnord; underfall eintal) > vikværsk 2huːsu
  • Norrønt svǫlu 'svale' (namnord; underfall eintal) > vikværsk 2sʉːɽʉ

Andre uttaledrag[endre | endre wikiteksten]

  • Tjukk l er utbreidd over store delar av Austlandet generelt, men er au verd å nemne. Han hev utvikla seg frå sogeleg l og . Dialekten i Kragerø manglar tjukk l, sum tidlegare helder ikkje var i bruk i dialektane i Langesund og Brevik.
  • Uttale av t i utlyd (i bunden form eintal inkjekjønn) sør i Austfold sum i mange svenske målføre: 1hʉːset 'huset'.
  • Sogeleg hv [hw] vart i eldre vestfold- og grenlandsmål uttala gv, og stend att i faste uttrykk i dag: de 1jek soː de 1gvæin 'det gjekk så det kvein'.

Namnord[endre | endre wikiteksten]

I vikværsk vert alle dei tre grammatiske kjønna nytta, sum i alle andre norske målføre enn bergensk:

Ubestemt eintal Bestemt eintal Ubestemt fleirtal Bestemt fleirtal
Hankjønn eːn 1biːl 1biːlen 2biːlær 2biːlane/2biːlæne
Hokjønn /æi 1brʉː 1brʉːa/1brʉːæ 2brʉːer 2brʉːene
Inkjekjønn et 1hʉːs 1hʉːse/1hʉːset 1hʉːs/2hʉːser 1hʉːsa/2hʉːsene

Andre serdrag[endre | endre wikiteksten]

  • Eit anna karakteristisk fenomen er ordet ente (ikkje) sum spesielt kann høyrest i Østfold, men au i forma inte i eldre vestfoldske dialektar. Detta kann vera eit døme på ein austleg språkpåverknad, då ordet fyr ikkjerikssvensk er inte.

Sjå au[endre | endre wikiteksten]