Orangeordenen

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Boyne-fana er flagget til Orangeordenen. I den orange bakgrunnen er det felt inn ein St. Georgskross, som i det engelske flagget. Purpurstjerna var symbolet til tilhengjarane av William III, som er den fremste heltefiguren i Orangeordenen sine historieframstillingar.

Orangeordenen, kjend som the Loyal Orange Institution, er ein konservativ britisk unionistorganisasjon og eit protestantisk brorskap som finst i fleire land, men er klårt sterkast i Nord-Irland. Dåverande generalsekretær for Grand Orange Lodge of Irland, Drew Nelson, oppgav medlemstalet i Irland (der og medlemene i dei relativt få Orangelosjane i Republikken Irland er medrekna) til kring 34000 i 2012, eit fall frå 35758 i 2006, og eit dramatisk fall frå topp-punktet på 1960-talet då det var meir enn 90000 medlemer.[1]

Organisasjonen vart skipa i 1795 i grevskapet Armagh i det som no er Nord-Irland, som eit svar på at irske republikanarar hadde skipa United Irishmen i 1791.[2]. Republikanarane ville sameina protestantar, katolikkar og dissentarar (som der og då tydde andre protestantar enn anglikanarane - og i sterkast grad tydde presbyterianarar) under fellesnamnet irar, og som ville lausriva Irland frå britisk kontroll. Orangeordenen sette seg sterkt imot slike idear heilt frå starten av. I dag står ordenen sterkast i Nord-Irland og i delar av Skottland, men det finst og avdelingar (losjar) av Orangeordenen i Republikken Irland og i nokre andre land. Losjane i kvart land utgjer ein storlosje, til dømes ein storlosje for Irland, og ein for Skottland.

Førehistorie[endre | endre wikiteksten]

Sjølv om Orangeordenen ikkje vart formelt skipa før i 1795, fanst det tidlegare orangeorganisering som bidrog vesentleg til skipinga og til den ideologiske profilen Orangeordenen fekk.[3]

Organisasjon og aktivitetar[endre | endre wikiteksten]

Orangeordenen marsjerer i Belfast (2011)

Orangeordenen er organisert i losjar, som oftast møtest i eigne forsamlingshus (Orange Halls), og mannlege deltakarar kler seg i bowlerhattar og orange tversoverband (kalla Sash) i dei kjende marsjane sine. Organisering og ritual har likskapar med det som finst blant frimurarar. Det finst og kvinneleg Orangeorganisering. Ordenen finst og i ei rad gamle britiske koloniar med vesentleg irsk og skotsk innvandring, som til dømes Kanada, Australia, New Zealand og USA. I tillegg finst det oransjelosjar i andre gamle koloniområde, truleg som verknad av anglikansk misjon. Dette gjeld t.d. Ghana og Togo.[4] Det er likevel berre i Nord-Irland og delvis i delar av Skottland organisasjonen kan seiast å vera sterk, og jamvel der har organisasjonen vorte mykje svekt gjennom dei siste tiåra.

Representantar for Orangeordenen frå dei ulike landa der den finst, samlast kvart tredje år til eit Grand Imperial Council, arrangert av Grand Imperial Lodge det siste var i 2018 i Edinburgh, Skottland

Nærskylde eller tilknytte organisasjonar[endre | endre wikiteksten]

Foreininga av lojale Orangekvinner i Ireland (Association of Loyal Orangewomen in Ireland) sprang ut frå Orangeordenen, og vart oppattliva i 1911 etter å ha lege nede sidan 1880-åra. Organisatorisk liknar denne organisasjonen på Orangeordenen, men han er klårt mindre. Dei har eigne kvinnemarsjar, slik mennene har eigne mannsmarsjar, men Orangerørsla skipar og mange marsjar der båe kjønna kan vera med.

The Royal Black Institution vart skipa av Orangeordenen i 1797, og berre menn over 17 år kan vera medlemer. The Blackmen, som dei vert kalla, er ein sjølvstendig organisasjon, men ingen kan likvel verta medlemer av The Royal Black Institution utan fyrst å vera medlemer i Orangeordenen. The Royal Black Institution legg meir vekt på den kristne (prostenstiske) sida av bodskapen enn Orangeordenen, men det er ingen røynleg skilnad på den politiske bodskapen om å forsvara unionen og unionskongedømet solenge dette er protestantisk.

The Apprentice Boys of Derry vart skipa for å heidra den motstanden som vart ytt då James II freista å hærtaka Derry. Denne organisasjonen har ingen formelle bindingar til Orangeordenen, men det er kjend at det er overlapp mellom medlemsflokkane til dei to organisasjonane.

Den ubundne Orangeordenen - Independent Orange Order vart skipa i 1903, dels som eit utbrot frå Orangeordenen - og i protest mot at Orangeordenen var dominert av forlauperen til Ulster Unionist Party. Ved starten hadde organisasjonen visse innslag av radikalisme i tenkjinga kring arbeidsliv, men denne tendensen forsvann raskt. Frå 1950- og 1960-åra la den ubundne Orangeordenen mest vekt på religiøse spørsmål, slike som forsvar for Sundag som heilagdag. Etter at Ian Paisley skipa Free Presbyterian Church of Ulster og Democratic Unionist Party, vart denne organisasjonen ofte sett som knytt til eller som ståande nært til denne kyrkja og dette partiet. Særleg etter brotet mellom Orangeordenen og Ulster Unionist Party, finst det døme på at den ubundne Orangeordenen og Orangeordenen har samarbeidd, og mange reknar med at dei vil kunne verksa saman att.

Ideologi[endre | endre wikiteksten]

Ideologien deira - orangeismen - kan spora røtene sine attende til 1688, då William III (prinsen av huset Orange) fekk tilbodet om å verta krona til (britisk) konge i Exeterkatedralen.[5] Sumaren 1690 sigra William III av Oranien over rivalen i striden om den britiske trona, James II. Sidan dette har William III, ofte kalla king Billy, vore den store helten i orangeismens historieforteljing om forsvaret for protestantismen og for den britiske trona som protestantisk kongehus. Det er denne sigeren Orangeordenen feirar i marsjsesongen på sumaren og særleg den 12. juli - ofte berre kalla the twelfth.

Blant dei mange kritikarane vert organisasjonen rekna som sterkt anti-katolsk. Det må sjølvsagt forståast med bakgrunn i dei historiske røtene i reformert kristentru (protestantisme). Sjølv om organisasjonen er eksklusivt for protestantar, vil det likevel vera misvisande å vurdera den som ein rein religiøs organisasjon. Tvert om vitnar den tradisjonen ordenen har forvalta om eit konsekvent forsvar for unionismen (og lenge binding til Ulster Unionist Party), eit forsvar for unionskongedømet, og eit forsvar for privilegie for tilhengjarane av unionen om at oganisasjonen fyrst og fremst har ein politisk funksjon. Difor kan Orangeordenen heller kallast ein politisk organisasjon med eit sterkt religiøst legitimerande element i ideologien sin.[6]

Politisk funksjon og maktposisjon[endre | endre wikiteksten]

Eit anti-Orange-skilt i Rasharkin.

Orangeordenen har organisert protestantar til forsvar for det Sameinte Kongeriket av Storbritannia og Irland før 1921 og for det Sameinte Kongeriket av Storbritannia og Nord-Irland sidan dette. Den fremste politiske funksjonen organisasjonen har hatt er å frysa fast den politiske kulturen og dei politiske makt-tilhøva som fanst i Irland på 1600- og 1700-talet, i Nord-Irland har dei greidd dette i oppsiktsvekkjande sterk grad heilt til fram mot vår tid.

Ordenen har organisert prostantar på tvers av sosial klasse, og den har vore formelt knytt til Ulster Unionist Party heilt fram til 2005 - mellom anna med sterk formell representasjon i partiet sine leiande organ. I tillegg var lenge nesten alle kjende politikarar frå Ulster Unionist Party medlemer av Orangeordenen. Tilhøvet mellom Orangeordenen og Ulster Unionist Party har vore omtala som eit ekteskap, særleg i perioden 1921 - 1972.[7] Blant dei som vart valde til provinsparlamentet i Belfast for Ulster Unionist Party i alle val frå 1921 til og med 1969 skal 87 av dei 95 som ikkje nådde opp til regjeringsposisjonar vore medlemer av ordenen. Berre tre av regjeringsmedlemene i same perioden stod utanfor Orangeordenen.[8]. Det er difor ikkje til å undrast over at titttelen på ei av dei mest kjende fagbøkene om Nord-Irland nettopp har tittelen Northern Ireland. The Orange State.[9] Som masserørsle som organiserte protestantar frå alle sosio-økonomiske klassar, og frå alle typar yrke, var Orangeordenen svært godt eigna til å mobilisera protestantar frå alle klassar og yrkesgrupper til støtte for unionistpartiet ved vala i provinsen. Gjennom størstedelen av historie har organisasjonen vore deltakande i - og i mange høve dei som har provosert til uro i Irland og seinare i Nord-Irland. Dette har vore tilfelle ved sporadiske utbrot av uro ved ei rad høve frå 1850-talet, kring kløyvinga av Irland, i mellomkrigstida og frå slutten av 1960-talet.[10] Dette har og hendt iallfall heilt fram til årtusenskiftet.[11].

Stormeistrar i the Grand Orange Lodge of Ireland[endre | endre wikiteksten]

  • 2011 - Edward Stevenson. Bonde frå Ardstaw, grevskapet Tyrone
  • 1996 - Roberts Saulters frå Belfast
  • 1972 - (William) Martin Smyth (1931 - ) presbyteriansk prest frå Belfast, politikar Ulster Unionist Party og MP (Westminster) frå Sør-Belfast 1982-2005.
  • 1968 - John Bryans
  • 1957 - Sir George Clarke
  • 1954 - Sir William McCleery
  • 1948 - J.M. Andrews (1871-1956). Landeigar, direktør og politikar for Ulster Unionist Party, mellom anna MP i provinsparlamentet i Belfast 1921-1953. Leiar for partiet 1940-1943 og andre Statsminister i Nord-Irland 1940-1943.
  • 1941 - Sir Joseph Davison
  • 1926 - Sir Edward Archdale. Landeigar og offiser i Royal Navy og unionistpolitikar frå grevskapet Fermanagh. MP (Westminster) 1898-1903 og frå 1916 til klyvinga av Irland. MP for Ulster Unionist Party i provinsparlamentet for Fermanagh og Tyrone (1921-1929) og for Enniskillen (1929-1937). Landbruks- og handelsminister i Nord-Irland 1921-1925 og landbruksminister 1925-1933.
  • 1915 - William H.H. Lyons
  • 1914 - Sir James Stronge
  • 1886 - Jarlen av Erne
  • 1845 - Jarlen av Enniskillen
  • 1836 - Jarlen av Roden
  • 1828 - Ernest Augustus, Hetugen av Cumberland (1771-1851) var konge av Hannover frå 1837 til han døydde. Han var den femte sonen og det åttande barnet til Kong George III av Det Sameinte kongedømet og Hannover.
  • 1822?- Earl O'Neill
  • 1818 - Mervyn Archdall
  • 1801 - Georg Ogle
  • 1798 - Thomas Verner
  • 1795 - William Blacker

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. Desse tala er henta frå The News Letter, 15. september 2012, lese 2. mai 2019; https://www.newsletter.co.uk/news/orange-order-has-34-000-members-1-4268026
  2. United Irishmen var då kjend under namnet The Society of United Irishmen eller United Irish Society, og vart skipa i oktober 1791 i Belfast og ein månad seinare i Dublin. Jfr. t.d. D.J. Hickey og J.E. Doherty (1980); A Dictionary of Irish History 1800-1980. Dublin, Gill and MacMillan s. 588. ISBN 0-7171-1567-4
  3. Sjå t.d. David Hume, Jonathan Mattison og David Scott (2209); Beyond the Banners. The Story of the Orange Order. Ukjend utgjevarstad, Booklink s. 22ff. ISBN 1906886180
  4. Kevin Haddick Flynn (1999); Orangeism. The making of a tradition. Dublin, Wolfhound Press s. 393-400.
  5. W. J. MacCormack (red.); The Blackwell Companion to Modern Irish Culture. Oxford, Blackwell Publishers, s. 449. ISBN 0-631-16525-8
  6. Sjå t.d. William Brown (2003); An Army of Banners. The Real Face of Orangeism. Belfast, Beyond the Pale Publications.
  7. John F. Harbinson (1973); The Ulster Unionist Party 1882-1973. Its development and organisation. Belfast, Blackstaff Press s. 90. ISBN 856400769.
  8. Ibid. s. 91. Representantane som var valde frå Queen's University er halde utanfor denne oppteljinga, fordi utvalsprosedyrane for kandidatar derifrå var annleis enn i resten av valkrinsane.
  9. Michael Farrell (1990); Northern Ireland. The Orange State. London, Pluto Press. ISBN 0-86104-300-6.
  10. John F. Harbinson (1973); The Ulster Unionist Party 1882-1973. Its development and organisation. Belfast, Blackstaff Press s. 88f. ISBN 856400769.
  11. Pat Finucane Centre (1997); For God and Ulster. An altermative Guide to the Loyal Orders. Digitalt tilgjengeleg frå http://www.patfinucanecentre.org/god-and-ulster-alternative-guide-loyal-orders , lese 30. april 2019.