Suprematisme

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Malevitsj: Svart boks, 1913
Malevitsj: Svart sirkel, 1913

Suprematisme (russisk:Супрематизм) var ei kunstrørsle konsentrert om grunnleggande geometriske former, framom alt firkanten og sirkelen, som vart danna i Russland i 1915-16. Rørsla vart grunnlagd av Kasimir Malevitsj.

Grunnlegginga[endre | endre wikiteksten]

Malevitsj skapte suprematismen i 1915 då han var ein etablert målar og i 1912 hadde vist dei kubofuturistiske verka sine i utstillingane Eselhalen og Der Blaue Reiter. Dei mange nye og frodige kunstuttrykka innan måleri, poesi og teater jamsides ei fornya interesse for tradisjonell, russisk folkekunst la grunnlaget for eit rikt miljø der modernistisk kultur vart boren fram.

I boka «Den nonobjektive verda», som han gav ut som Bauhaus-bok i 1927, skildrar Malevitsj inspirasjonen som bringa fram eit sterkt bilete av den svarte firkanten mot ein kvit bakgrunn:

Inn i meg kjende einast natt, og det var då at eg fann den nye kunsten, som eg kalla suprematisme.

Han skapte ein suprematist-grammatikk basert på reine geometriske former; i særleg grad kvadratet og sirkelen. I 0.10-utstillinga i 1915 viste Malevitsj sine tidlege forsøk på suprematistmåling. Hovudverket i denne utstillinga var Black Square, plassert i det russisk-ortodoks tradisjon kallar raudt/vakkert hjørne; staden i huset der det viktigaste ikonet er. "Svart boks" vart måla i 1915 og vart presentert som eit gjennombrot for både kunstnaren og for kunsten i seg sjølv. Malevitsj måla også Kvitt på kvitt, også det verket framheva som ein milepåle. Kvitt på kvitt var eit gjennombrot frå polykrom til monokrom suprematisme.

Inspirasjonskjelder[endre | endre wikiteksten]

Malevitsj rekna også produksjonen av Aleksej Krutsjonykh sin futurist-opera Siger over sola, som viktig for skapinga av suprematismen. I 1913 teikna Malevitsj både kostymer og kulissar til operaoppsetjinga. Ei av teikningane av sceneteppet syner ein svart firkant delt diagonalt i eit svart og eit kvitt triangel. Det enkle i desse formene peika på sitt vis fram mot noko heilt nytt.

Malevitsj var elles mykje påverka av den russiske, mystikk-matematikaren og filosofen, P. D. Ouspenskij. Han skreiv ei bok om ein fjerde dimensjon eller veg, med tilgang bortom dei tre dit våre ordinære sansar".[1]

Kasimir Malevitsj: Suprematism (Supremus No. 58), Krasnodar kunstmuseum, 1916)

Kunstnargruppa[endre | endre wikiteksten]

Supremus-gruppa, som i tillegg til Malevitsj bestod av Aleksandra Ekster, Olga Rozanova, Nadesjda Udaltsova, Anna Kagan, Ivan Kljun, Ljubov Popova, Nikolaj Sujetin, Ilja Tsjasjnik, Lazar Khidekel, Nina Genke-Meller, Ivan Puni og Ksenija Boguslavskaja, møttest frå 1915 av for å snakke om filosofien til suprematismen og om å få spreidd den til andre område innanfor kulturlivet. Det fanst nokre døme på utveksling med konstruktivismen, med suprematistar som Popova og særleg El Lisitskij som arbeidde med propaganda og industriell design. Lisitskij tok tidleg i 1920-åra med seg suprematistidear som han planta i kunstnarmiljø utanlands.

Arkitektur[endre | endre wikiteksten]

Sujetin nytta suprematistmotiv på verk framstilt på Lomonosov porselensfabrikk i St. Petersburg. Også Malevitsj og Tsjasjnik var tilsett på fabrikken. Malevitsj designa ei suprematist-tekanne. Suprematistane laga også arkitektoniske modellar i 1920-åra, desse viste fram sosialistbygningar som avveik mykje, samanlikna med bygg forma i konstruktivistisk arkitektur.

Malevitsj sitt arkitektoniske prosjekt vart kjend etter 1922 som Arkhitektoniki. I bygga sine framheva han den rette vinkelen, med trekk som minte om De Stijl and Le Corbusier, og som vart godtgjorde med ideologiar knytt til kommuniststyre og likskap for alle. Ei anna side ved formalismen var låg respekt for trekantar som vart "avvist som antikt, heidensk, eller kristeleg".

Sosial kontekst[endre | endre wikiteksten]

Framveksten av desse kunstneriske uttrykka kom i ei tid der Russland var i ein revolusjonær tilstand, idear var i gjæring, gamle skikkar vart sopa til sides. Etter kvart som den nye samfunnsordenen etablerte seg, og stalinismen festa grepet frå 1924 av, byrja staten å avgrense fridomen til kunstnarane. Frå sist på 1920-talet opplevde den russiske avantgarden direkte og krass kritikk frå styresmaktene. I 1934 vart doktrinen om sosialistisk realisme styrande for kulturpolitikken, denne la ned forbod mot abstraksjon i kunsten og avvikande kunstuttrykk. Malevitsj heldt likevel fast på sine viktigaste førestillingar. I sitt sjølvportrett frå 1933 framstilte han seg sjølv på tradisjonelt vis, i fylgje stalinistisk kultur den einast godkjende måten, men han signerte biletet med ein bitteliten firkant i svart-over-kvitt.

Notar[endre | endre wikiteksten]

  1. (Gooding, 2001)

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Suprematisme