Eple

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Eple på eit epletre i Sverige.
Foto: Bengt Nyman
Eplet 'Red Boy'
Ulike epleslag ved ei fransk utstilling.

Eple er fruktaapalen (Malus domestica). Apal høyrer til rosefamilien og stammar frå Malus sieversii, eit anna tre i epleslekta som framleis veks vilt i Sentral-Asia. Ein dyrkar no eple over heile verda, og det finst over 7 500 ulike eplesortar. Dei kan ha ulike eigenskapar, både i høve til utsjånad, smak og bruksområde. Nokre er gode til å eta rå, andre er betre eigna til matlaging, og andre passar best til å laga sider av.

I 2018 blei det produsert 86 million tonn eple i verda. Nær halvparten av produksjonen fann stad i Kina.[1]

Ordsoge[endre | endre wikiteksten]

Ordet «eple» stammar frå norrønt epli.[2] Opphavleg viste dette til villeple.[3] I tillegg til å skildra eplefrukta, har ordet «eple» òg blitt brukt om alle slags frukter og nokre grønsaker på fleire europeiske språk.

På norsk kan eple eller jordeple vera eit anna namn for potet, som på fransk pomme [de terre]. Ordet «appelsin» tyder eigentleg 'kinesisk eple'.[4] Ordet finst òg i namna til mange andre frukter, som granateple.

Noko som har rundt form som eit eple kan også få denne neminga, som adamseple, augeeple og rikseple.[2][3]

Skildring[endre | endre wikiteksten]

Modne eple kan ha skal med raud, gul eller grøn farge, eller ulike blandingar av desse. Ulike epletypar har ulike fargar og mønster, til dømes flekkar, striper og prikkar. Dei kan også ha eit brunt, korkaktig lag som dekkjer delar av skalet.[5]

Bruk[endre | endre wikiteksten]

Pommes d'amour, søte kjærleikseple

Eple vert ofte etne som rå frukt, men kan òg brukast i matlaging. Eplesafta vert brukt rein eller i enkelte drikker, som sider og calvados.

Eple blir mellom anna etne med honning under rosj hasjaná, den jødiske nyttårsfeiringa, som symbol på eit søtt nytt år.

Eple i kulturen[endre | endre wikiteksten]

Den forbodne frukta som Adam og Eva åt av kallar ein me i dag gjerne eit eple, og den gule kveden som sådde splid mellom greske gudinner er òg blitt til eit stridseple.

I norrøn gudetru åtte Idun eple som heldt gudane unge, og eple går igjen som lækjande eller drepande frukter som i boka Draumen om Narnia eller eventyret om Snøkvit. Wilhelm Tell er kjend for å ha treft eit eple på sonen sitt hovud, og vitskapsmannen Isaac Newton skal ha utvikla teorien sin om tyngdekrafta fordi han såg eit eple falla frå eit tre.

Eplesortar i Noreg[endre | endre wikiteksten]

Sommareple

  • Kvit Astrakan (Glaseple)
  • Transparent blanche
  • Gyllenkroks Astrakan

Hausteple

  • Säfstaholm
  • Raud Säfstaholm
  • Raud Melba
  • Haugmann
  • James Grieve
  • Raud Grieve
  • Prinsar
  • Lobo

Vintereple

  • Signe Tillisch
  • Gul Gravenstein
  • Raud Gravenstein
  • Fuhr
  • Coxs pomona
  • Åkerø
  • Filippa
  • Kaupanger
  • Coxs orange
  • Lextons superb
  • Silkeeple (Annie Elisabeth)
  • Ingrid Marie
  • Ribston
  • Raud Ribston
  • Torstein
  • Raud Torstein

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. «Apple production in 2018; Crops/World Regions/Production Quantity». FAOSTAT, UN Food & Agriculture Organization, Statistics Division. 2019. Henta 12. mai 2020. 
  2. 2,0 2,1 «eple» i Nynorskordboka.
  3. 3,0 3,1 «eple» i Det Norske Akademis ordbok
  4. «appelsin» i Nynorskordboka.
  5. Rosie Sanders (2010). The Apple Book. White Lion Publishing. s. 10. ISBN 9780711245129. 

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Eple