Hopp til innhald

Smalmarihand

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Smalmarihand

Status i verda: LC Livskraftig
Status i Noreg: VU Sårbar

Systematikk
Rike: Planteriket
Klasse: Einfrøblada
Orden: Aspargesordenen
Familie: Orkidéfamilien
Slekt:Dactylorhiza
Art: D. majalis
Vitskapleg namn
Dactylorhiza majalis ssp. sphagnicola
(Höppner) H.Æ.Pedersen & Hedrén
Økologi
Habitat: myr
Utbreiing: nord og vest i Europa

Smalmarihand (Dactylorhiza majalis ssp. sphagnicola) er ein plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.[1]

Systematikk

[endre | endre wikiteksten]

Smalmarihand blir rekna til kongsmarihand-gruppa D. majalis, og har status som underart.[1] Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantane engmarihand (D. incarnata) og skogmarihand (D. maculata ssp. fuchsii), kopla med dobling av kromosomtalet.[2]

Tidlegare var det vanleg å operere med tre artar i Noreg, smalmarihand (som då blei kalla D. traunsteineri), sumpmarihand (D. sphagnicola) og lappmarihand (D. lapponica). Ein har no gitt smalmarihand underartsepitetet (ssp. sphagnicola) og går ut frå at D. traunsteineri er ein reint mellomeuropeisk type som ikkje veks i Noreg og som blir rekna inn under lappmarihand (ssp. lapponica).[3]

Ein annan underart av kongsmarihand i Noreg er purpurmarihand (ssp. purpurella). I Sør-Sverige og Danmark veks nominatunderarten (ssp. majalis) og fleire.

Skildring

[endre | endre wikiteksten]

Planten er kring 20–40 cm.[4] Han har tynn, hol stengel og lange, smale blad, som regel med flekkete overside. Blomane er purpurraude med mørke teikningar, og sit i fåblomstra aks. Dei er nokså store og har ei leppe med tre flikar, der midtfliken er litt lenger enn sideflikane.[4]

Utbreiing

[endre | endre wikiteksten]

Smalmarihand veks i kalkrike våtmarksområde. I Noreg er han i hovudsak påvist på Austlandet og Sørlandet.[5] Han er rekna som sårbar på grunn av ein fortsetjande tilbakegang og fordi leveområda hans har vore og framleis er utsette for inngrep. I Norsk raudliste for artar (2021) er underarten vurdert som sårbar (VU).[6]

Underarten finst òg i Sverige (LC, svensk namn mossnycklar),[7] i Danmark (sjælden, dansk namn mos-gøgeurt)[8] og i Finland (DD, datamangel, finsk namn luhtakämmekkä), der han er rekna som eigen art Dactylorhiza sphagnicola.[9]

I Benelux er smalmarihand rekna som ein eigen art (nederlandsk namn veenorchis, fransk namn orchis des sphaignes). Han er svært sjeldan sør i Nederland og aust i Flandern i Belgia. I Vallonia veks han spreidd i Ardennane.[10][11] I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ernstig bedreigd),[12] I Belgia er han rekna som nær truga (NT, bijna in gevaar) i Flandern og er i 2026 nedgradert frå sterkt truga til sårbar (VU, vulnérable) i Vallonia.[13][14] Arten finst ikkje i Luxembourg. I Tyskland er smalmarihand (tysk namn Torf-Fingerwurz) rekna som ein art og har status som sterkt truga (EN, stark gefährdet).[15]

Hybridar

[endre | endre wikiteksten]

Hybridar mellom smalmarihand og grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. sphagnicola) er registrert på det sørlege Austlandet i Noreg[16] og i Sverige.[17]

Hybridar med skogmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. sphagnicola) er funne spreidde stader på Austlandet i Noreg.[16] På Austlandet og sørvest til Vest-Agder er det funne hybridar med flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. sphagnicola eller Dactylorhiza ×senayi nothossp. wiefelspuetziana, alternativt Dactylorhiza ×wiefelspuetziana),[18][16] som òg er funne spreidd i Sverige[19] og i Danmark,[20] med eit einskild funn i Nederland.[21]

Hybridar med stormarihand er registrert i Nederland (der kalla Dactylorhiza praetermissa × sphagnicola).[22]

Referansar

[endre | endre wikiteksten]
  1. 1 2 «Artsdatabanken: Artsopplysningar smalmarihand». Artsdatabanken. Henta 2022-02-22.
  2. ↑ Genetisk variasjon og taksonomi i gruppa blir handsama i:
    Mikael Hedrén; et al. (2012). «Systematisk position av några norska Dactylorhiza-former» (PDF). Blyttia. 70 (3): 139–155. ISSN 0006-5269. {{cite journal}}: Cite has empty unknown parameter: |kommentar= (hjelp); Explicit use of et al. in: |forfattar= (hjelp)
  3. ↑ Mikael Hedrén og Steinar Skrede (2018). «Hva er Dactylorhiza traunsteineri?» (PDF). Blyttia. 76 (2): 105–116. ISSN 0006-5269. {{cite journal}}: Cite has empty unknown parameter: |kommentar= (hjelp)
  4. 1 2 Grindeland, John Magne (2019-05-22). «smalmarihånd». Store norske leksikon (på norsk).
  5. ↑ «Artskart: Smalmarihand, registrerte funn etter 2010». Artsdatabanken. Henta 2022-02-22.
  6. ↑ «Raudlista: Smalmarihand». Artsdatabanken. 2021-11-24. Henta 2022-02-22.
  7. ↑ «Artfakta: Mossnycklar Dactylorhiza majalis subsp. sphagnicola». Artdatabanken. Henta 2022-03-07.
  8. ↑ «Naturbasen: Mos-Gøgeurt Dactylorhiza majalis ssp. sphagnicola». Naturbasen. Henta 2022-03-07.
  9. ↑ «LAJI: Dactylorhiza sphagnicola». LAJI.FI. Henta 2023-09-03.
  10. ↑ «Verspreidingsatlas Vaatplanten: Dactylorhiza sphagnicola». FLORON. Henta 2024-01-18.
  11. ↑ «Veenorchis – Dactylorhiza sphagnicola». Waarnemingen.be. Henta 2024-01-18.
  12. ↑ «Rode Lijst Vaatplanten 2012» (PDF). FLORON. Henta 2024-01-15.
  13. ↑ Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste. «Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest» (PDF). Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek. Henta 2024-01-15.
  14. ↑ «La liste rouge de la flore (2026)». SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE). Henta 2026-07-18.
  15. ↑ «Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta)». Bundesamt für Naturschutz. Henta 2026-07-22.
  16. 1 2 3 Reidar Elven mfl. (2022). Norsk flora (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 193–195.
  17. ↑ «Artfakta: Äkta ängsnycklar × mossnycklar Dactylorhiza incarnata var. incarnata × majalis subsp. sphagnicola». Artdatabanken. Henta 2023-01-27.
  18. ↑ «PoWO: Dactylorhiza × senayi nothosubsp. wiefelspuetziana». Plants of the World Online. Henta 2023-01-27.
  19. ↑ «Artfakta: Jungfru Marie nycklar × mossnycklarDactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis subsp. sphagnicola». Artdatabanken. Henta 2023-01-27.
  20. ↑ Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt (2010). Danmarks vilde orkidéer. København: Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag. s. 69–77. ISBN 978-87-02-06386-8.
  21. ↑ «Verspreidingsatlas Vaatplanten: Dactylorhiza × wiefelspuetziana». FLORON. Henta 2024-01-17.
  22. ↑ «Verspreidingsatlas Vaatplanten: Dactylorhiza praetermissa × sphagnicola ». FLORON. Henta 2024-01-17.

Bakgrunnsstoff

[endre | endre wikiteksten]
Henta frå «https://nn.wikipedia.org/w/index.php?title=Smalmarihand&oldid=3664653»