Smalmarihand

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Smalmarihand

Status i verda: LC Livskraftig
Status i Noreg: VU Sårbar

Dactylorhiza sphagnicola 001.jpg

Systematikk
Rike: Planteriket
Klasse: Einfrøblada
Orden: Aspargesordenen
Familie: Orkidéfamilien
Slekt: Dactylorhiza
Art: D. majalis
Vitskapleg namn
Dactylorhiza majalis ssp. sphagnicola
(Höppner) H.Æ.Pedersen & Hedrén
Økologi
Habitat: myr
Utbreiing: nord og vest i Europa

Smalmarihand (Dactylorhiza majalis ssp. sphagnicola) er ein plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.[1]

Systematikk[endre | endre wikiteksten]

Tidlegare var det vanleg å operere med to ulike artar, smalmarihand (som då blei kalla Dactylorhiza traunsteineri) og sumpmarihand (Dactylorhiza sphagnicola). Ein går no ut frå at D. traunsteineri er ein reint mellomeuropeisk art som ikkje veks i Noreg. Ein har så gitt smalmarihand sphagnicola-namnet som underartsepitet.[2]

Smalmarihand blir rekna til kongsmarihand-gruppa D. majalis, og har status som underart.[3] Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantane engmarihand (D. incarnata) og skogmarihand (D. maculata ssp. fuchsii), kopla med dobling av kromosomtalet.[4]

Andre underartar av kongsmarihand i Noreg er lappmarihand (ssp. lapponica) og purpurmarihand (ssp. purpurella). I Sør-Sverige og Danmark veks nominatunderarten (ssp. majalis).

Skildring[endre | endre wikiteksten]

Planten er kring 20–40 cm.[5] Han har tynn, hol stengel og lange, smale blad, som regel med flekkete overside. Blomane er purpurraude med mørke teikningar, og sit i fåblomstra aks. Dei er nokså store og har ei leppe med tre flikar, der midtfliken er litt lenger enn sideflikane.[5]

Utbreiing[endre | endre wikiteksten]

Smalmarihand veks i kalkrike våtmarksområde. I Noreg er han i hovudsak påvist på Austlandet og Sørlandet.[6] Han er rekna som sårbar på grunn av ein fortsetjande tilbakegang og fordi leveområda hans har vore og framleis er utsette for inngrep. I Norsk raudliste for artar (2021) er underarten vurdert som sårbar (VU).[7]

Underarten finst òg i Sverige (LC) (svensk namn: «mossnycklar»)[8] og i Danmark («sjælden») (dansk namn: «mos-gøgeurt»).[9]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. «Artsdatabanken: Artsopplysningar smalmarihand». Artsdatabanken. Henta 22. februar 2022. 
  2. Mikael Hedrén og Steinar Skrede (2018). «Hva er Dactylorhiza traunsteineri (PDF). Blyttia. 76 (2): 105–116. ISSN 0006-5269. 
  3. «Artsdatabanken: Namnetre smalmarihand». Artsdatabanken. Henta 22. februar 2022. 
  4. Genetisk variasjon og taksonomi i gruppa blir handsama i:
    Mikael Hedrén; m.fl. (2012). «Systematisk position av några norska Dactylorhiza-former» (PDF). Blyttia. 70 (3): 139–155. ISSN 0006-5269. 
  5. 5,0 5,1 Grindeland, John Magne (22. mai 2019). «smalmarihånd». Store norske leksikon (på norsk). 
  6. «Artskart: Smalmarihand, registrerte funn etter 2010». Artsdatabanken. Henta 22. februar 2022. 
  7. «Raudlista: Smalmarihand». Artsdatabanken. 24. november 2021. Henta 22. februar 2022. 
  8. «Artfakta: Dactylorhiza majalis subsp. sphagnicola mossnycklar». Artdatabanken. Henta 7. mars 2022. 
  9. «Naturbasen: Mos-Gøgeurt Dactylorhiza majalis ssp. sphagnicola». Naturbasen. Henta 7. mars 2022. 

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]