Ambulanse

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Norsk ambulanse i Drammen.
Engelske ambulansar.
Star of Life, som vert brukt over heile verda som kjenneteikn for ambulansetenester og -personale.

Ein ambulanse (frå latin ambulare, vandra) er eit transportmiddel som utfører ambulanseteneste. Ambulanse var tidlegare eit reint transportmiddel berekna på å flytta sjuke eller skadde personar med behov for båretransport til sjukehus. I dag er ein vanleg ambulanse den forlengte armen til sjukehuset, og tilbyr avansert akuttmedisinsk hjelp til sjuke og skadde personar, i tillegg til at ambulansane òg transporterer sjuke og skadde til sjukehus eller legevakt. Ambulansane vert òg brukt for å transportera meir stabile pasientar til sjukehus, sjukeheim, legekontor, til poliklinikk, legespesialist eller til heimen.

Ein ambulanse kan vera til dømes båt, bil, fly eller helikopter.

Ambulansar vert hovudsakleg bemanna av ambulansepersonell, ambulansearbeidarar og paramedics[1] Ambulansar har i nokre tilfelle òg med seg anna helsepersonell, som lege, jordmor eller andre spesialistar.

Utstyr[endre | endre wikiteksten]

Båra til bruk i ambulansebilar.
Hjartestartar

Noreg[endre | endre wikiteksten]

Utstyret i norske ambulansar omfattar VHF-kommunikasjonsradio med helsekanalane (Helseradionettet), Politiet sitt redningskanal (for samhandling med andre nødetater) og andre kanalar etter lokale tilhøve. Etterkvart som Nødnett rullast ut i Noreg går ambulansen over til TETRA-baserte kommunikasjonradioer. Dei fleste offentlege ambulansar har òg installert PC'er i køyretøya, med GPS og digitalt kartverk der posisjonane vert fortlaupande overført til Akuttmedisinsk kommunikasjonssentral (AMK). AMK kan difor sjå på sina kart der ambulansane er. AMK kan òg elektronisk overføra informasjon om oppdraga med kartreferanse til ambulansen og på eit digitalt kart ser ambulansepersonellet straks der dei skal køyra. Dette hjelper med å finna raskt fram til pasienten. Desse karta er ofte meir detaljerte enn dei karta ein gjerne finn i vanlege satellittnavigasjonseiningar. Ambulansane har ofte òg høve til å senda pasientdata til AMK eller akuttmottaket til sjukehuset, slik at desse kan førebuast på statusen til pasienten.

Ambulansen er utstyrd med varsellys («blålys») kor minst eitt må gje blinkande blått lys i alle retningar og dessutan lydvarsling i form av sirener.[2]

Det medisinske utstyret i ambulansane er sterkt utvida dei siste 30-40 år. Det er vanlegvis hyllar med lett tilgjengeleg oksygenutstyr, bandasjar, infusjonsutstyr, sprøytar og spissar, pussbekken og tørkepapir.

I ambulansane finn ein vanlegvis òg transportabelt utstyr for:

Redningsteknisk utrustning[endre | endre wikiteksten]

Ambulansane har normalt ein særs avgrensa rednings-teknisk utrustning, vanlegvis beståande av såkalte multifunksjonsverktøy.

Ambulansetenesta nyttar ulike responskodar.

  • Vanleg/grøn/kjørekode 3: Er minst akutt til dømes henting av pasientar frå sjukehus til heimen sit (utan sirane og blålys).
  • Hastar/gul/kjørekode 2: Oppdraget skal utførast med det same og utan unødig forseinking. Eit typisk døme kan vera brotskade.
  • Akutt/raud/kjørekode 1: Oppdraget skal uføre sitt så fort som mogleg, her tel kvart sekund. Brukast til livstruande skadar og sjukdomar.
  • Svart/kjørekode 0: Er ein ikkje offisielt responskode, men vert ofte brukt internt for transport av mors(livlause pasientar)

Einingstypar[endre | endre wikiteksten]

Bilambulanser[endre | endre wikiteksten]

Canadisk ambulansebil.
Ein sjukebil frå den dansken Flyvevåbnet.

Bilambulanser, eller sjukebilar, er den vanlegaste einingstypen, og dei over 529 bilane som er i drift i Noreg kvar einaste dag utfører rundt 500 000 ambulanseoppdrag årleg fordelt på nesten 30 000 000 køyrde kilometer. Bilambulansene er delt inn i ulike grupper basert på utstyr og personell.

Akuttambulansar[endre | endre wikiteksten]

Den vanlegaste typen er dei såkalte akuttbilene. Disse er dei ein vanlegvis forbind med ambulansar og er dei som gjerne kjem med blålys og sirener til ein ulukkestad.[treng kjelde] Desse bilane er utstyrd med avansert medisinsk overvåkingsutstyr og vert bemanna av minst to helsepersonell der den eine må vera autorisert ambulansearbeidar (jfr. «Forskrift om krav til akuttmedisinske tenester utanfor sjukehus» § 17). Fleire ambulansetenester i Noreg har eigne kompetansestigar der meir kvalifisert helsepersonell som autorisert ambulansearbeidar eller paramedic har fullmakt til å utføra meir avansert handsaming på eige initiativ. Fordelingen mellom akutt- og transportambulanse er i Noregs mest vanleg i dei store byane (Oslo/Bergen), medan det forresten som oftast er kombiambulanser som tek alle typar oppdrag.

Psykiatriske ambulansar[endre | endre wikiteksten]

I 2005 vart Psykiatrisk ambulanse-PA oppretta i Bergen, i 2010 følgde Stavanger etter, Bergen sin PA er bemanna med to psykiatriske sjukepleiarar og ein ambulansearbeid eller paramedic.[3] PA vart oppretta for å unngå at psykisk sjuke pasientar skal transporterast av politiet, noko som var veldig vanleg inntil 2005, og som enno er vanleg i område utan PA.

Psykiatriske sjukepleiarar hos PA er spesialisert i handtering av psykisk sjuke menneske og den uroa som eventuelt følgjer av deres lidelse.

PA er innredet annleis enn vanlege ambulansar. Bilen er tømd for instrument og konsollar på innsiden av bilen, dels pga tryggleik og del sin for å avgrensa stimuli. Mykje inntrykk, til dømes av utstyr kan skapa uro hos psykisk ustabile pasientar. Fleirtal av psykisk sjuke pasientar kan transporterast sitjande, difor er det installert ein ekstra stol i behandlingrommet. PA har òg båra og kan difor brukast som vanleg ambulanse, i tillegg til å ha funksjon som «first responde»".

Motorsykkel-utrykningsenhet (MUE)[endre | endre wikiteksten]

Norsk motorsykkelambulanse.
Sykkelambulanse i Oslo 2015

Sommarhalvåret 2006/2007 hadde ein i Oslo ein MC-ambulanse (motorsykkel-utrykningsenhet, MUE). Detta var ei prøveordning som ikkje vart vidareført i 2008 grunna manglande økonomi, til trass for at prøveprosjekt vart evaluert til å vera svært tilfredsstillande. Denne MC-ambulansen fungerte som «first responder» og starta med avansert prehospital handsaming før ytterlegare ressursar kom skadestaden. Dokumentasjonen i etterkant av prosjektet med motorsykkel viser at det kan vera nyttig og aktuelt å innføra hurtigresponsenheter i ambulansetenesta på lik linje med Danmarks «Akuttbiler» som er bemanna med ein paramedic. I 2009 starta difor prosjektet opp att. Motorsykkelen har den eigenskapen at den «alltid» er på hjul og klår til umiddelbar utrykning, noko som reduserer forspenningstiden betydeleg (ofte fleire minutt). Dessutan har den eit overlege fortrinn i tilhøve til fremkommelighet som ingen bil, uansett storleik, kan erstatta.

Målsetningen med verksemda er å nå pasientar raskare, og dessutan å avklara enkelte situasjonar for å spara beredskap. Vidare vart eininga brukt til å oppretthalda beredskap i område kor stadleg ambulanse er oppteken. MUE vert nytta i heile dekningsområdet til dåverande Prehospital Divisjon ved Ullevål universitetssjukehus (no Oslo universitetssjukehus, Ullevål) som vil seia Oslo og Akershus fylke.

Personellet på motorsykkelen har fått kjøreopplæring hos politiet, og i tillegg er dei utdanna paramedic (høgskoleutdannet ambulansepersonell) og har dei same delegeringer som øvrig ambulansepersonell i Oslo. I 2006 var det 5 paramedics som arbeider i eininga. Dette er ambulansepersonell med mange års tjenestetid på akuttambulanse i Oslo/Akershus.

I 2010 er MUE i full operativ drift med ein ny BMW K 1300 GT som motorsykkel. Den er i drift 12 timar kvar dag, heile veka.

Transportambulansar[endre | endre wikiteksten]

Enkelte stadar har ein eigne bilar som er primært berekna til å handtera mindre akutte hendingar og overflyttninger av stabile pasientar. Transportambulansane er vanlegvis utrusta med det same utstyret som akuttambulansane, og kan difor sendast ut på akuttoppdrag dersom dei er næraste ressurs, eller det ikkje finst andre ledige ressursar. Men personellet har ofte lågare utdanning enn på ordinære akuttambulansar.

Suppleringsambulanser[endre | endre wikiteksten]

Dette er bilar som er ått av, og vert bemanna av frivillige frå til dømes Noregs Hjelpekorpset til Raude Kor eller Norsk Folkehjelp Sanitet som har ei utdanning på rundt 300 timar.

Desse bilane er eit supplement til den ordinære tenesta, og tek seg av mindre alvorlege oppdrag og dessutan overflyttingsturer. Personellet kan som regel ikkje gje meir avansert handsaming enn oksygen og bruk av halvautomatiske defibrillatorer, populært kalla hjartestartarar, og dessutan bandasjering.

Desse bilane vert ofte brukt til beredskap ved idrettsarrangement og gjev høve for inntektskjelde for dei frivillige organisasjonane.

Enkelte større arbeidsplassar med farleg arbeid kan ha føretakshelseteneste og ulykkesberedskap med eigen ambulanse. Slike ambulansar er vanlegvis ikkje med i plana til helseforetakene.

Legeambulanse[endre | endre wikiteksten]

I Oslo finst det éin ambulanse som er fast bemanna med anestesilege. Denne rykker berre ut på dei meste alvorlege hendingane der det kan vera naudsynt med meir omfattande handsaming på staden, som til dømes å leggja pasienten i narkose. Òg andre stadar i landet kan leger følgja med ut i ambulansen, men Oslo er det einaste staden som har dette som fast ordning. Legeambulansen i Oslo vert òg ofte nytta til opplæring ved at personell har vaktar på denne bilen og får rettleiing og utsjekk.

Legebil[endre | endre wikiteksten]

Dansk legebil i København.

I tilknyting til dei fleste luftambulansebasane, nokon av redningshelikopterbasane og dessutan enkelte sjukehus er den etablerte ordninga med legebil. Dette er ein utrykningsenhet som kan brukast i basen sin nærområde dersom det er for dårleg vêr til å fly eller det er meir føremålstenleg å køyra. Legebilen vert bemanna av helikopterlege og redningsmann, og er utstyrt med det same medisintekniske utstyret som helikopteret.

Legebiler stasjonert på sjukehus fraktar ut vakthavande lege ved anestesiavdelinga til større ulukkestad eller andre hendingar der slik støtte er påkravd. Bilen vert då bemanna av anestesilege og ambulansepersonell frå sjukehuset.

Legevaktsbil[endre | endre wikiteksten]

Ved fleire kommunale legevaktssentraler finn ein legevaktsbiler. Dei fleste stadar er detta reine transportmiddel som lega brukar ved sjukebesøk, men enkelte stadar er dei utstyrt som utrykningskjøretøyer og er bemanna med ambulansepersonell i tillegg. Dei fungerer då som ein tilleggsressurs for den ordinære beredskapen. Òg fleire legevaktsentraler har eigne utrykningskjøretøy anten registrert som ambulanse eller utstyrt som ambulanse, men utan båreplass.

Rundt i landet er det svært varierande kor mykje dei lokale primærlegene nyttast ved utrykning til akutte tilfelle. Eit godt samarbeid med samtidig varsling av lokal lege og lokal ambulanse og god kommunikasjon mellom AMK, lege og ambulanse, gjerne over helseradio, kan gje ein rask og god handsaming ved akuttsituasjonar sjølv i grisgrendte strøk.

Intensivambulanser[endre | endre wikiteksten]

Dette er store bilar, ofte med plass til to bårar. Dei er utstyrt som mobile intensivenheter og vert brukt primært til overflytting av pasientar som krev mykje utstyr. Desse bilane er dimensjonert og utstyrt for å kunna køyra rett inn på eit av Forsvaret sitt Herculesfly som så kan frakta heile bilen til avgjerdstaden. Dette vert til dømes nytta viss det er naudsynt å overføra ein pasient frå Austlandet til brannskadeavsnittet på Haukeland universitetssjukehus i Bergen. Intensivambulansene kan etter behov bemannast med intensivsjukepleiarar, paramedics, ambulansearbeidarar og anestesilegar.

Bårebil[endre | endre wikiteksten]

På 60- og 70-talet var ein del drosjer (stasjonsvogner) utstyrt slik at ei båre kunne festast bak i bilen for transport av pasient til sjukehus. Detta vart ofte nytta i grisgrente strøk i små bygder med store avstandar til ambulanse med vakt.

Etter at bårebilen har vore borte frå helsetenesta i fleire tiår er den no på veg tilbake, og går då under nemninga "Helsebil" det er ein bil som liknar på ein ambulanse, men som ikkje har avansert utstyr slik ordinære ambulansar har, kompetansen til mannskapet er òg lågare, og det vert brukt ofte hjelpepleiarar / helsefagarbeidere og nokon gonger òg personar som ikkje er helsepersonell, då ofte som sjåfør. Helsebil er på mange måtar ein taxi for transport av liggjande pasientar, feks for transport frå sjukehus til sjukeheim.

Luftambulanse[endre | endre wikiteksten]

Luftambulansetenesta ANS driv all luftambulansetransport i Noreg. Selskapet er ått av dei regionale helseforetakene og er fullfinansiert av det offentlege. Luftambulansetenesta ANS organiserer tenesta, kunngjer flykontrakter til kommersielle flyoperatører og besørger medisinsk utstyr. Dei regionale Helseforetakene besørger den medisinske tenesta i luftambulansane. Luftambulansen til Staten må ikkje forvekslast med Stiftelsen Norsk Luftambulanse

Ambulansehelikopter[endre | endre wikiteksten]

Eurocopter EC-135 vert brukt av Norsk Luftambulanse

Ambulansehelikopter kan dekka middels store avstandar på kort tid, og verta difor ofte brukt når der er snakk om lange avstandar til dømes innan ein landsdel. Dei er vanlegvis bemanna med pilot, redningsmann (ambulansearbeidar/sjukepleier med tilleggsutdanning) og anestesilege, alternativt pilot, teknikar, anestesisjukepleiar og anestesilege. Dei er i stand til å ta med to pasientar om gongen, men dette er ikkje optimalt og verta berre gjort når det er tvingande naudsynt. Ambulansehelikoptera kan òg nyttast i samband med søk og lettare redningsoperasjoner.

Verdien av legehelikopter er tvidelt:

  • Rask transport av anestesilege og utstyr til ein skadestad.
  • Transport av pasient til høgt spesialisert sjukehusavdeling.

I Noreg vert Forsvaret brukt 330 skvadron Sea King redningshelikopter som ambulansehelikopter.

Ambulansefly[endre | endre wikiteksten]

Eldre dansk ambulansefly

Ambulansefly vert brukt i utstrakt grad som primærtransportmiddel for dårlege pasientar i område med lang veg til sjukehus, og der klimaforhold gjer helikopterberedskap ustabilt. I eksempelvis Finnmark utgjer ambulanseflya ein svært viktig akuttmedisinsk beredskap på linje med legehelikopter i Sør-Noreg, og tre fly er utstasjonert, hhv to i Alta og eitt i Kirkenes. Flyene er oppsett med intensiv-/anestesisjukepleiar og legevaktslege/kommunelege ved behov.

Tidlegare vart av og til rutefly nytta for båretransport til dømes frå Nord-Noreg til sjukehusa i Oslo. Detta var meir føremålstenleg då flya nytta Fornebu flyplass.

Det er òg stasjonert seks fly i resten av landet til bruk ved overflyttinger mellom sjukehus, høvesvis i Tromsø, Bodø, Brønnøysund, Ålesund og på Gardermoen (to fly). Disse er bemanna med anestesi-/intensivsjukepleier og anestesilege ved behov.

Flyene har vanlegvis kapasitet på to pasientar og er utstyrt på same måte som legehelikoptera. Ambulansefly er ofte velegnede og betre enn helikopter på lengre strekningar fordi dei:

  • flyr fortare,
  • ristar og bråkar mindre,
  • oftast er billegare,
  • ofte har meir plass.

Førebels har inkje sjukehus i Noreg flyplass i nærleiken med taxevei for flyet inn føre mottagelsesavdelingen. For mange sjukehus ligg òg helikopterlandingsplassen så langt unna at ambulansetransport er naudsynt frå helikopter til mottagelsen. Mange av største sjukehusa i landa (spesielt i Oslo), har flyplass i så lang avstand frå sjukehuset slik at flytransport vert tidkrevande. (Unntak er Tromsø og Bodø).

Ambulansebåt[endre | endre wikiteksten]

Ambulansebåt i Venezia.

Ein ambulansebåt er ein båt spesialbygd for sjuketransport. Båten er gjerne hurtiggående samstundes som den bør tola vêrforholda i området den opererer i. Ein ambulansebåt er utstyrd for transport av sykebåre og gjerne bemanna med lege eller anna helsepersonell (jordmor, sjukepleier).

Legebåt[endre | endre wikiteksten]

Ein legebåt er ein båt som primært vert brukt til transport av helsepersonell langs kysten og i øysamfunn. I tillegg til lege, er transport av sjukepleier og jordmor aktuelle oppgåver for ein legebåt. Dessutan har ein legebåt gjerne plass til sykebåre slik at den kan brukast som ambulansebåt. Endel småsteder langs kysten har legeteneste ved at legebåten brukast som legekontor enkelte dagar i månaden.

Den store utfordringa ved konstruksjon av ein legebåt er å finna den optimale balansen mellom krava til høy fare og stor sjødyktighet.

Militære ambulansar[endre | endre wikiteksten]

Militær ambulanse
Ein sjukebil frå det danske Flyvevåbnet.

Militær sanitet brukar ambulansar i stor utstrekking. Dei vanlegaste typane er upansrede hjulgående køyretøy, og pansra på anten hjul eller belte og helikopter. Sivilforsvaret har òg nokre ambulansar i beredskap og til øving. Alle av ambulansane til forsvaret, og sanitetskjørtøy er merkt med raude krossar-symbol (Genferkorset), som er eit internasjonalt vernteikn i samsvar med Genève-Konvensjonane.

Blant sanitetstroppen til annan Garden nyttar MB 300 Geländewagen som ambulansar. Bilane er utstyrd med fire bårar i køyeseng-system, er ekstensivt utstyrt og vert bemanna av evak-lag beståande av ein vognfører, ein vognkommandør og éin medic i behandlingsrommet.

Sanitetsbataljonen nyttar òg blant anna MB 300 Geländerwagen som ambulansar, men i motsettning til garden er desse er utstyrd med berre ein båra og to medicer i bakrommet.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. «Nasjonal Paramedic Forening». 
  2. Veitrafikkloven
  3. AVD, Psykiatrisk Ambulanse Bergen 2014

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]