Hopp til innhald

Brudespore

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Brudespore

Status i verda: LC Livskraftig
Status i Noreg: LC Livskraftig

Systematikk
Rike: Planteriket
Klasse: Einfrøblada
Orden: Aspargesordenen
Familie: Orkidéfamilien
Slekt:Gymnadenia
Art: G. conopsea
Vitskapleg namn
Gymnadenia conopsea
(Linné) R.Br.
Økologi
Habitat: alkalisk jord
Utbreiing: Eurasia

Brudespore (Gymnadenia conopsea) eller engbrudespore er ei plante i brudesporeslekta Gymnadenia i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.[1]

Utsjånad

[endre | endre wikiteksten]

Brudespore er ei høgreist plante som kan blir opp mot 50 centimeter høg. Planta har eit aks med blomar som kan variere i farge frå rosaraud til kvit. Leppa er utan teikningar.

Systematikk

[endre | endre wikiteksten]

Brudespore var tidlegare delt inn i to underartar, nominatunderarten G. conopsea ssp. conopsea, kalla engbrudespore, og underarten G. conopsea ssp. densiflora, kalla praktbrudespore. I samband med raudlistevurderinga i 2021 blei dei to underartane vurderte til å være separate artar i brudesporeslekta.[2][1][3][4] Brudespore er no den normerte nemninga for arten G. conopsea,[1] men han blir òg omtalt som engbrudespore. Praktbrudespore er namn på arten G. densiflora, som står på raudlista som nær truga (NT).[5]

Det har òg vore diskutert om svartkurle (Nigritella nigra) skal inlemmast i brudesporeslekta, slik det er gjort i mange klassifiseringer, mellom anna i Sverige, men ein har valt å oppretthalde svartkurleslekta Nigritella som ei eiga slekt.[2][4]

Suomen Lajitietokeskus (Finlands Artdatacenter) oppgir desse underartane i Finland:[6]

  • nominatunderarten G. conopsea ssp. conopsea (finsk namn ahokirkiruoho)[7] med varietetane
    • G. conopsea ssp. conopsea var. conopsea (finsk namn rusokirkiruoho)[8]
    • G. conopsea ssp. conopsea var. scitula (finsk namn valkokirkiruoho)[9]
  • G. conopsea ssp. alpina (finsk namn lettokirkiruoho)[10]

Utbreiing

[endre | endre wikiteksten]

Brudespore treng kalk i jorda, men kan elles vekse både i skog, på myr og i fjellet, og han er utbreidd over det meste av landet.[11] I raudlistevurderinga (2021) blir brudespore rekna som livskraftig (LC).[2]

Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn brudsporre),[12] i Danmark (sjælden, dansk namn langakset trådspore)[13] og i Finland (VU, finsk namn punakirkiruoho),[14] alle stader rekna som underart.

Brudespore (engelsk namn common fragrant orchid) er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I den britiske raudlista er arten i 2025 oppgradert frå livskraftig til nær truga (NT),[15][16] men er framleis rekna som livskraftig (LC) lokalt i England og Wales,[17][18] og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.[19] I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).[16]

I Estland (estisk namn harilik käoraamat) veks brudespore over det meste av landet og er rekna som livskraftig (LC).[20] I Latvia (latvisk namn odu gimnadēnija)[21] veks arten over det meste av landet på fuktig mark. På den latviske raudlista er han klassifisert med usikker status (kategori 4 – nepietiekami pētītas).[22] I Litauen (litauisk namn pievinis plauretis) finst arten spreidd over det meste av landet, mest i nord og aust. Han er rekna som sårbar (VU).[23][24]

I Benelux er arten (nederlandsk namn grote muggenorchis, fransk namn orchis moucheron) i sterk tilbakegang i Nederland og finst no mest i Limburg. I Flandern i Belgia finst han berre få spreidde stader, medan han i Vallonia er vanlegare i Ardennane.[25][26] I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ernstig bedreigd).[27] I Belgia er han òg rekna som kritisk truga (CR, ernstig bedreigd) i Flandern, men sårbar (VU, vulnérable) i Vallonia.[28][29] I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).[30]

I Tyskland er arten (tysk namn Große Händelwurz) rekna som nær truga (NT, Vorwarnliste),[31] i Polen (polsk namn gółka długoostrogowa) veks han mest i sør, men ellers spreidd over heile landet og er rekna som nær truga (NT, bliski zagrożenia).[32][33]

Hybridar

[endre | endre wikiteksten]

Hybriden mellom brudespore og duftspore (Gymnadenia conopsea × odoratissima eller Gymnadenia ×intermedia)[34] har vore registrert i Sverige.[35] Dei tre taksona i brudesporeslekta på Dei britiske øyane som no har status som eigne artar, er førebels ikkje så godt kartlagde. Ein reknar med at brudespore dannar hybridar med både praktbrudespore (Gymnadenia conopsea × densiflora) og grannbrudespore (Gymnadenia borealis × conopsea).[36]

Brudespore kan òg danne ein hybrid med svartkurle, kalla brudekurle eller raudkurle (×Gymnigritella runei, [Gymnadenia runei]), endemisk for Sverige (NT).[37] Dersom ein innlemmar svartkurle i brudesporeslekta Gymnadenia, slik det er gjort i den svenske klassifiseringa, vil hybriden mellom brudespore og svartkurle framstå som ein art i brudesporeslekta, G. ×runei. Når ein, slik Artsdatabanken har gjort, vel å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt, blir dette ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) som får eit eige slektsnamn, ×Gymnigritella:[38]

Brudespore dannar elles intergeneriske hybridar med ei lang rekkje artar frå fleire slekter. Hybriden med fjellkvitkurle (Gymnadenia conopsea × Pseudorchis straminea) er registert nokre stader i Noreg[39] og i Sverige.[40] Hybriden med kvitkurle (Gymnadenia conopsea × Pseudorchis albida eller ×Pseudadenia schweinfurthii)[41] er registrert i Sverige[42] og på Dei britiske øyane i Yorkshire og Skottland.[36] I Sverige er brudespore rapportert å kunne danne ein hybrid med nattfiol (og då helst skognattfiol) (Gymnadenia conopsea × Platanthera bifolia), men funnet er ikkje verifisert.[43] Hybriden med salepsrot (Anacamptis pyramidalis × Gymnadenia conopsea eller ×Gymnanacamptis anacamptis)[44] er observert sporadisk i England.[36]

Hybridar med flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × Gymnadenia conopsea) er funne på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms[39] og spreidde stader i Sverige.[45] I Nederland (der som Dactylorhiza maculata × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia legrandiana) er han truleg utdøydd.[46] Hybriden med skogmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia heinzeliana)[47] er funnen på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms,[39] spreidde stader i Sverige,[48] på Dei britiske øyane,[36] i Estland[49] i Litauen[23] og i Nederland (der med namnet Dactylorhiza fuchsii × Gymnadenia conopsea eller xDactylodenia st-quintinii).[50] Hybridar med grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia vollmannii nothossp. vollmannii)[51] er registrerte i Røros og Hattfjelldal i Noreg,[39] spreidde stader i Sverige[52] og to gonger i Cornwall.[36] I Sverige er òg hybriden med blodmarihand (Dactylorhiza incarnata var. cruenta × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia vollmannii nothosubsp. raetica)[53] observert.[54] Hybriden med lappmarihand (Dactylorhiza majalis ssp. lapponica × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia lebrunii)[55] er han funnen i Røros,[39] og han har òg vore registrert i Sverige.[56] På Dei britiske øyane er det òg funne ein intergenerisk hybrid med smågrønkurle (Dactylorhiza viridis ssp. viridis × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia jacksonii)[57] spreidde stader i England.[36]

Referansar

[endre | endre wikiteksten]
  1. 1 2 3 «Artsdatabanken: Artsopplysningar brudespore». Artsdatabanken. Henta 2022-03-01.
  2. 1 2 3 «Raudlista: Engbrudespore». Artsdatabanken. 2021-11-24. Henta 2022-03-01.
  3. ↑ Christiane Stark mfl. (2011). «Strong genetic differentiation between Gymnadenia conopsea and Gymnadenia densiflora despite morphological similarity». Plant Systematics and Evolution. 293 (1–4): 213–226. doi:10.1007/s00606-011-0439-x. ISSN 1615-6110.
  4. 1 2 Marie Kristine Brandrud mfl. (2019). «Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae)». Molecular Phylogenetics and Evolution. 136 (July): 21–28. doi:10.1016/j.ympev.2019.03.018. ISSN 1095-9513.
  5. ↑ «Raudlista: Praktbrudespore». Artsdatabanken. 2021-11-24. Henta 2022-03-01.
  6. ↑ Tapani Kettunen og Pertti Uotila (2019). «Morphological variation and a new variety of Gymnadenia conopsea (Orchidaceae) in Finland». Memoranda Soc. Fauna Flora Fennica. 95: 89–99. ISSN 1796-9816.
  7. ↑ «LAJI: Gymnadenia conopsea subsp. conopsea». LAJI.FI. Henta 2022-12-15.
  8. ↑ «LAJI: Gymnadenia conopsea subsp. conopsea var. conopsea». LAJI.FI. Henta 2022-12-15.
  9. ↑ «LAJI: Gymnadenia conopsea subsp. conopsea var. scitula». LAJI.FI. Henta 2022-12-15.
  10. ↑ «LAJI: Gymnadenia conopsea subsp. alpina». LAJI.FI. Henta 2022-03-01.
  11. ↑ «Artskart: Brudespore, registrerte funn etter 2010». Artsdatabanken. Henta 2022-03-01.
  12. ↑ «Artfakta: Brudsporre Gymnadenia conopsea». Artdatabanken. Henta 2022-03-06.
  13. ↑ «Naturbasen: Langakset Trådspore Gymnadenia conopsea ssp. conopsea». Naturbasen. Henta 2022-03-06.
  14. ↑ «LAJI: Gymnadenia conopsea». LAJI.FI. Henta 2022-12-15.
  15. ↑ «A New Vascular Plant Red List for Great Britain» (XSLX). Botanical Society of Britain & Ireland. 2025. Henta 15. juli 2026.
  16. 1 2 «Ireland Red List No. 10: Vascular Plants» (PDF). National Parks & Wildlife Service. 2016. Henta 9. mars 2022.
  17. ↑ «A Vascular Plant Red List for England» (PDF). Botanical Society of Britain & Ireland. 2014. Henta 9. mars 2022.
  18. ↑ «A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru» (PDF). Plantlife Wales. 2008. Henta 9. mars 2022.
  19. ↑ «Scottish Biodiversity List». Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba. 2020. Henta 9. mars 2022.
  20. ↑ «eElurikkus: Gymnadenia conopsea» (på estisk og engelsk). Tartu Ülikool (Tartu universitet). Henta 4. februar 2023.
  21. ↑ «Latvijas daba: odu gimnadēnija» (på latvisk). Enciklopēdija «Latvijas Daba». Henta 4. februar 2023.
  22. ↑ Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg, red. (1993). Red Data Book of the Baltic Region (på engelsk). Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga. s. 25-68. ISBN 91-88506-00-2. Henta 2023-02-04.
  23. 1 2 Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla (2006). Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania (på litauisk). Botanikos instituto leidykla. s. 30-31. ISBN 9986-662-28-1. Henta 2023-02-04.
  24. ↑ Valerijus Rašomavičius, red. (2021). Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania (PDF) (på litauisk og engelsk). Aplinkos ministerija (Miljødepartementet). s. 406. ISBN 978-9955-37-230-1. Henta 2023-02-04.
  25. ↑ «Verspreidingsatlas Vaatplanten: Gymnadenia conopsea». FLORON. Henta 2024-01-20.
  26. ↑ «Verspreidingskaart: Grote muggenorchis – Gymnadenia conopsea». Waarnemingen.be. Henta 2024-01-20.
  27. ↑ «Rode Lijst Vaatplanten 2012» (PDF). FLORON. Henta 2024-01-15.
  28. ↑ Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste. «Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest» (PDF). Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek. Henta 2024-01-15.
  29. ↑ «La liste rouge de la flore (2026)». SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE). Henta 2026-07-18.
  30. ↑ «Red List of the vascular plants of Luxembourg». Musée national d’histoire naturelle Luxembourg. Henta 2024-01-15.
  31. ↑ «Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta)». Bundesamt für Naturschutz. Henta 2026-07-22.
  32. ↑ «Flora Polski». atlas-roslin.pl. Henta 2026-07-22.
  33. ↑ «Gółka długoostrogowa». Przyroda Dolnego Śląska. Henta 2026-08-03.
  34. ↑ «PoWO: Gymnadenia × intermedia». Plants of the World Online. Henta 2023-01-31.
  35. ↑ «Artfakta: Brudsporre × luktsporre Gymnadenia conopsea × odoratissima». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  36. 1 2 3 4 5 6 Anne and Simon Harrap (2009). Orchids of Britain and Ireland (2. utg.). London: A & C Black. ISBN 978-1-408-10571-9.
  37. ↑ «Artfakta: Brudkulla Gymnadenia runei». Artdatabanken. Henta 2022-03-01.
  38. ↑ Mikael Hedrén mfl. (2018). «Evidence for bidirectional hybridization between Gymnadenia and Nigritella». Journal Europäischer Orchideen. 50 (1): 43–60. ISSN 0945-7909.
  39. 1 2 3 4 5 Reidar Elven mfl. (2022). Norsk flora (8. utg.). Oslo: Det Norske Samlaget. s. 192–193.
  40. ↑ «Artfakta: Brudsporre × fjällyxne Gymnadenia conopsea × Pseudorchis straminea». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  41. ↑ «PoWO: × Pseudadenia schweinfurthii». Plants of the World Online. Henta 2023-01-31.
  42. ↑ «Artfakta: Brudsporre × vityxne Gymnadenia conopsea × Pseudorchis albida». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  43. ↑ «Artfakta: Brudsporre × nattviol Gymnadenia conopsea × Platanthera bifolia». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  44. ↑ «PoWO: × Gymnanacamptis anacamptis». Plants of the World Online. Henta 2023-01-31.
  45. ↑ «Artfakta: Jungfru Marie nycklar × brudsporre Dactylorhiza maculata subsp. maculata × Gymnadenia conopsea». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  46. ↑ «Verspreidingsatlas Vaatplanten: x Dactylodenia legrandiana». FLORON. Henta 2024-01-17.
  47. ↑ «PoWO: × Dactylodenia heinzeliana». Plants of the World Online. Henta 2023-01-31.
  48. ↑ «Artfakta: Skogsnycklar × brudsporre Dactylorhiza maculata subsp. fuchsii × Gymnadenia conopsea». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  49. ↑ «eElurikkus: Dactylorhiza fuchsii × Gymnadenia conopsea» (på estisk og engelsk). Tartu Ülikool (Tartu universitet). Henta 4. februar 2023.
  50. ↑ «Verspreidingsatlas Vaatplanten: x Dactylodenia st-quintinii». FLORON. Henta 2024-01-17.
  51. ↑ «PoWO: ×Dactylodenia vollmannii nothosubsp. vollmannii». Plants of the World Online. Henta 2023-01-31.
  52. ↑ «Artfakta: Ängsnycklar × brudsporre Dactylorhiza incarnata × Gymnadenia conopsea». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  53. ↑ «PoWO: × Dactylodenia vollmannii nothosubsp. raetica». Plants of the World Online. Henta 2023-01-31.
  54. ↑ «Artfakta: Blodnycklar × brudsporre Dactylorhiza incarnata var. cruenta × Gymnadenia conopsea». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  55. ↑ «PoWO: ×Dactylodenia lebrunii». Plants of the World Online. Henta 2023-01-31.
  56. ↑ «Artfakta: Sumpnycklar × brudsporre Dactylorhiza majalis subsp. lapponica × Gymnadenia conopsea». Artdatabanken. Henta 2023-01-31.
  57. ↑ «PoWO: ×Dactylodenia jacksonii». Plants of the World Online. Henta 2023-01-31.

Bakgrunnsstoff

[endre | endre wikiteksten]
Henta frå «https://nn.wikipedia.org/w/index.php?title=Brudespore&oldid=3664364»