Dvergplaneten Pluto

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
(Omdirigert frå 134340 Pluto)
Gå til: navigering, søk
Pluto Astronomical symbol of Pluto
Pluto, June 18, 2015.JPG
Pluto fotografert av New Horizons-sonden 18. juni 2015
Oppdaging
Oppdaga av Clyde W. Tombaugh
Oppdagingsdato 18. februar 1930
Nemningar
Småplanetnemning 134340 Pluto
Namnsett etter
Pluto
Baneskildring[3]
Epoke J2000
Aphel
  • 48.871 AE
  • (7 311 000 000 km)
Perihel
  • 29.657 AE
  • (4 437 000 000 km)
  • (5. september 1989)[1]
  • 39.264 AE
  • (5 874 000 000 km)
Eksentrisitet 0.244671664 (J2000)
0.248 807 66 (snitt)[2]
366.73 dagar[2]
4.7 km/s[2]
14.86012204 °[5]
Banehelling
  • 17.151394 °
  • (11.88° til solekvator)
110.28683 °
113.76349 °
Kjende månar 5
Fysiske eigenskapar
Snittdiameter
  • 2 368±20 km[6]
  • 0.18 jordklodar
  • 2322 km[7] (fast)
  • 1.665×107 km2
  • 0.033 jordklodar
Volum
  • 6.39×109 km3
  • 0.0059 jordklodar
Masse
2.03±0.06 g/cm3[8]
1.229 km/s
Ekvatorial rotasjonsfart
47.18 km/t
119.591±0.014 ° (til banen)[8]
Rektasensjon ved nordpol
132.993°[9]
Deklinasjon ved nordpol
−6.163°[9]
Albedo 0.49 to 0.66 (geometrisk, varierer med 35%)[2][10]
Overflatetemp. min snitt maks
Kelvin 33 K 44 K (−229 °C) 55 K
13.65[2] to 16.3[12]
(mean is 15.1)[2]
−0.7[11]
0.065″ to 0.115″[2]
Atmosfære
0.30 Pa (sumarmaksimum)
Samansetjing etter volum Nitrogen, metan, karbonmonoksid[13]

Pluto (småplanetnemning 134340 Pluto) er ein dvergplanet i kuiperbeltet, fram til 2006 kalla ein planet. I juni 2008 blei Pluto òg klassifisert som ein plutoide, ein kategori av dvergplanetar med større stor halvakse enn Neptun. [14] 14. juli 2015 vil romsonden New Horizons passera Pluto.

Pluto har fem kjende månar, Kharon, Nix, Hydra, Kerberos og Styx. Pluto vender alltid same sida mot Charon, og Charon vender alltid same sida mot Pluto.

Det er ein spesiell relasjon mellom Pluto og Neptun sine banar: På den tida Pluto gjer to rundar rundt Sola, gjer Neptun nøyaktig tre.

Historie[endre | endre wikiteksten]

Pluto vart oppdaga av den amerikanske astronomen Clyde W. Tombaugh den 18. februar 1930. Han kalla planeten opp etter den romerske guden Pluto med same namn, fordi dei to første bokstavane hans er initialane til Percival Lowell, som hadde forutsagt at ein niande planet ville bli funnen.

I starten trudde ein at Pluto var fleire gonger større enn jorda. Nærare observasjonar har synt at Pluto er mindre enn månen. Den 24. august 2006 vedtok Den internasjonale astronomiske unionen ein ny definisjon på planetar. Etter denne datoen er Pluto saman med til dømes Ceres og Eris klassifisert som ein dvergplanet.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. «Horizon Online Ephemeris System for Pluto Barycenter». JPL Horizons On-Line Ephemeris System @ Solar System Dynamics Group. http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9. Henta 16 January 2011.  (set Observer Location til @sun for å plassera obvervatøren ved sentrumet til sola)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Williams, David R. (7 September 2006). «Pluto Fact Sheet». NASA. http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html. Henta 24 March 2007. 
  3. «HORIZONS Web-Interface for Pluto Barycenter (Major Body=9)». JPL Horizons On-Line Ephemeris System. http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9. Henta 11 October 2012.  Vel "Ephemeris Type: Elements", "Target Body: Pluto Barycenter" og "Center: @Sun".
  4. 4,0 4,1 Seligman, Courtney. «Rotation Period and Day Length». http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm. Henta 13 August 2009. 
  5. Williams, James G.; Standish, E. Myles. «Keplerian Elements for Approximate Positions of the Major Planets». http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/keplerformulae/kepform.pdf. Henta 12 January 2011. 
  6. Lellouch, Emmanuel; de Bergh, Catherine; Sicardy, Bruno et al. (13 March 2014). «Exploring the spatial, temporal, and vertical distribution of methane in Pluto's atmosphere». Icarus. arXiv:1403.3208. Bibcode 2015Icar..246..268L. doi:10.1016/j.icarus.2014.03.027. 
  7. Young, Eliot F.; Young, Leslie A.; Buie, Marc W. (2007). «Pluto's Radius». American Astronomical Society, DPS meeting No. 39, #62.05; Bulletin of the American Astronomical Society 39: 541. Bibcode 2007DPS....39.6205Y. 
  8. 8,0 8,1 8,2 Buie, Marc W.; Grundy, William M.; Young, Eliot F. et al. (2006). «Orbits and photometry of Pluto's satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2». Astronomical Journal 132 (1): 290. arXiv:astro-ph/0512491. Bibcode 2006AJ....132..290B. doi:10.1086/504422. 
  9. 9,0 9,1 doi:10.1007/s10569-010-9320-4
  10. Hamilton, Calvin J. (12 February 2006). «Dwarf Planet Pluto». Views of the Solar System. http://www.solarviews.com/eng/pluto.htm. Henta 10 January 2007. 
  11. «JPL Small-Body Database Browser: 134340 Pluto». http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Pluto. Henta 12 June 2008. 
  12. «AstDys (134340) Pluto Ephemerides». Department of Mathematics, University of Pisa, Italy. http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.1&n=134340&oc=500&y0=1870&m0=2&d0=9&h0=0&mi0=0&y1=1870&m1=3&d1=20&h1=0&mi1=0&ti=1.0&tiu=days. Henta 27 June 2010. 
  13. «Pluto has carbon monoxide in its atmosphere». Physorg.com. 19 April 2011. http://www.physorg.com/news/2011-04-pluto-carbon-monoxide-atmosphere.html. Henta 22 November 2011. 
  14. Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto - Offisiell IAU-pressemedling 11. juni 2008
Solsystemet
Sola Merkur Venus Månen Jorda Phobos og Deimos Mars Ceres Asteroidebeltet Jupiter Månane til Jupiter Saturn Månane til Saturn Uranus Månane til Uranus Månane til Neptun Neptun Månane til Pluto Pluto Kuiperbeltet Dysnomia Eris Den spreidde skiva OortskyaSolar System XXVII.png
Sola · Merkur · Venus · Jorda · Mars · Ceres · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · Pluto · Eris
planetar · dvergplanetar · månar: Månen · marsmånar · jupitermånar · saturnmånar · uranusmånar · neptunmånar · plutomånar · erismånen
smålekamar:   meteoroidar · asteroidar/asteroidemånar (asteroidebeltet) · kentaurar · TNO-ar (kuiperbeltet/den spreidde skiva) · kometar (Oortskya)
Sjå òg himmellekamar, liste over lekamar i solsystemet, sorterte etter radius eller masse, og temasida om solsystemet
Spire Denne astronomiartikkelen er ei spire. Du kan hjelpe Nynorsk Wikipedia gjennom å utvide han.