Fylke

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk

Fylke er regionale administrative område i Noreg som har eit visst sjølvstyre i form av fylkeskommunar, som er administrative einingar med same geografiske grenser og namn som fylka. Ein må skilje mellom fylket som geografisk eining og fylkeskommunen som sjølvstendig administrativt organ som har fylket som sitt geografiske virkeområde. Tidlegare vart fylka kalla amt.

Eit fylke er delt inn i kommunar, som er mindre og sjølvstendige administrative einingar med sitt eige geografiske virkeområde.

Dei 19 fylka i Noreg

Noreg har 19 fylke. Dette talet har nesten ikkje endra seg sidan 1919; den einaste fylkeskommunen som er forsvunnen sidan den tid er Bergen, som tidlegare var eige fylke, men vart teke opp i Hordaland fylke som ein ordinær kommune. Det er ein diskusjon om å gjera fylka om til større regionar, anten fem, sju eller ni i heile landet. Regjeringa konkluderte i 2008 at det ikkje burde gjerast slike endringar. Men spørsmålet om korleis den administrative inndelinga av landet skal vere, er framleis eit aktuelt og brennande politisk stridstema.

Det er berre to fylkar i Noreg utan kyst, og det er Oppland og Hedmark.

Funksjon[endre | endre wikiteksten]

I kvart fylke er det ein fylkesmann som er regjeringas representant og kontrollstyremakt; fylka Oslo og Akershus har sams fylkesmann. Fylkesmannen i kvart fylke er beinveges underlagt regjeringa.

Det folkevalde styret i kvart fylke vert utøvd gjennom fylkeskommunen i fylket, som er ei administrativ eining som fylkesmannen i vedkomande fylke ikkje er ein del av. Fylkeskommunane er styrte av kvart sitt fylkesting som øvste organ, fylkesutval, fylkesordførar og ein fylkeskommunal administrasjon. Fylkestinget blir valt inn direkte av innbyggjarane i fylket ved fylkestingsvala, som vert halde i samband med kommunevala; Oslo, som er både eige fylke og eigen kommune, har berre kommunestyre, ikkje fylkesting, og difor heller ikkje fylkestingsval (men har eige val til dei ulike bydelsutvala). Fire fylkeskommunar har innført fylkeskommunal parlamentarisme.

Fylkeskommunes administrasjon er som regel samla i ein fylkeshovudstad; Akershus, som har Oslo som sin fylkeshovudstad, er den einaste fylkeskommunen med administrasjonen sin plassert utanfor eige fylke.

I 1977 var det innført ein direkte fylkesskatt som skulle dekka utgiftene til fylkeskommunen; tidlegare hadde fylkeskommunen fått pengane sine frå kommunane.

I dag steller fylkeskommunane med mellom anna dei vidaregående skulane, offentleg tannhelse, kultur og regional utvikling. Dei byggjer og styrer vidaregåande skular og fylkesvegar. Sjukehusa høyrde tidlegare til under fylkeskommunen, men vert i dag styrt av statlege regionale helseføretak.

Historie[endre | endre wikiteksten]

Nemninga «fylke» (skriv seg frå omgrepet folk) vart nytta frå norrøn tid og opp gjennom mellomalderen. Med tida vart fylket erstatta med «syssel», som seinare vart kalla «len». Frå 1662 til 1918 var nemninga «amt», men 1. januar 1919 vart amta gjort om til fylke. Den noverande fylkesinndelinga skriv seg frå dansketida, og er i grove trekk skipa av kong Fredrik III av Danmark-Noreg si forvaltning. Dei norrøne fylka var langt fleire enn dei 19 vi har i dag, og svarar meir til landskapa innanfor kvar administrative fylkeseining. Soleis var det åtte «fylke» berre i Trøndelag: Naumdølafylke, Skognafylke, Orkdalen, Verdalen, Gauldalen, Stjørdalen, Strinda og Sparbyggjafylke. Alle desse fylka høyrde innunder Frostating. Fylka var å rekne som opphavlege «folkeland», som var bygde før rikssamlinga, og hadde vakse fram som sjølvstendige einingar.

Lensinndelinga i seinmellomalderen kom til å dekkje over fleire opphavlege fylke, og amtsinndelinga skapte heilt nye administrative grenser, som er haldne i hevd sidan.

Fylkeskommunen som folkevalt styringsnivå vart skipa ved formannskapslovene i 1837, samstundes med kommunane. Representantane til Amtsformannskapet (seinare Fylkestinget) vart heilt fram til 1964 valde av og mellom representantane i kommunestyra i alle landkommunane i fylke. Ein representant frå kvar kommune vart vald.

Frå 1964 kom også bykommunane med i skipnaden. Kommunane måtte dekkje dei utgiftene Fylkestinget vedtok gjennom repartisjonsskatten. I 1976 gjekk fylkeskommunen over frå å vere sekundærkommune til å bli primærkommune på line med kommunane. Det vart direkte val til Fylkestinget, direkte skatt og eigen administrasjon. Fylkesrådmannsfunksjonen vart skilt ut frå fylkesmannsembetet.

Stortinget vedtok Lov om kommuner og fylkeskommuner i 1961, og frå 1964 velde kommunestyra inn representantar til fylkestinga etter innbyggjartal. I 1976 vart det innført direkte val til fylkestinget.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]