Latvia

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
[endre]
Latvijas Republika

(norsk: Latvia, latvisk)

Det latviske flagget Det latviske riksvåpenet
Flagg Riksvåpen
Nasjonalsong «Dievs, svētī Latviju!»
Motto Ikkje noko
Geografisk plassering av Latvia
Offisielle språk Latvisk
Hovudstad Riga
Styresett
Republikk
Raimonds Vējonis
Laimdota Straujuma
Flatevidd
 – Totalt
 – Andel vatn
 
64 589 km² (123.)
1,5 %
Folketal
 – Estimert (2015)
 – Tettleik
 
1 986 705 (144.)
30,8 /km² (148.)
Sjølvstende
  - Erklært
  - Anerkjent
  - Tapt
Sjølvstende
  - Erklært
  - Anerkjent
Frå Russland
18. november 1918
11. august 1920
17. juni 1940
Frå Sovjetunionen
4. mai 1990
21. august 1991
Nasjonaldag 4. mai
BNP
 – Totalt (2015)
 – Per innbyggjar
 
49 890 mill. USD (106.)
25 300 USD (54.)
Valuta Euro
Tidssone UTC +2
Telefonkode +371
Toppnivådomene .lv


Republikken Latvia er eit lite land nordaust i Europa. Latvia grensar til Austersjøen i vest, til Estland i nord, til Russland og Kviterussland i aust og til Litauen i sør. Dagens republikk kom til i 1991, då landet braut ut av Sovjetunionen.

Geografi[endre | endre wikiteksten]

For meir om dette emnet, sjå Latvisk geografi.
Kart over Latvia

Store delar av Latvia er skogkledd, og landet har over 12 000 små elvar og over 3 000 sjøar. Den største innsjøen i Latvia er Lubāns (20-100 km²). Daugava er den lengste elva med ei total lengd på 1 020 km lang, der 367 km renn i Latvia.

Mesteparten av landet består av dyrkbare låglandssletter, med nokre åsar aust i landet. Det høgste punktet er Gaiziņkalns (eller Gaiziņš) på 312 meter over havet.

I nordvest opnar Rigabukta seg ut mot Austersjøen. Hovudstaden Riga ligg inst i denne bukta ved utløpet til elva Daugava (tidlegare Dvina eller Dyna på norsk). Andre større byar er Daugavpils lenger opp langs elva og Liepāja på vestkysten.

Klima[endre | endre wikiteksten]

Latvia har eit temperert klima som ikkje er ulikt det ein finn i Skandinavia. Austersjøen medverkar i stor grad til dette, og fører til kjølig og fuktig vêr året rundt, og vintertemperaturane er relativt milde samanlikna med andre område på same breiddegrad. Lett snøfall er vanleg over heile landet om vinteren, men smelteperiodar som kjem med jamne mellomrom hindrar snødekket i å verte for djupt. Om sommaren har ein regn og regnbyer om lag kvar andre eller tredje dag. Mai og juni er den tørraste tida på året. Riga har ein normal årsnedbør på 567 mm.

Administrativ inndeling[endre | endre wikiteksten]

Kommunekart over Latvia

Sidan 2009 har Latvia vore delt inn i 110 kommunar og ni bykommunar.[1] Kommunane og byane har same status og myndigheit. Før reformen hadde landet 26 fylke og 525 kommunar.[2] Byane som utgjer eigne kommunar er Daugavpils, Jēkabpils, Jelgava, Jūrmala, Liepāja, Rēzekne, Rīga, Valmiera og Ventspils.

Latvia har fem planleggingsregionar: Riga, Kurland, Latgale, Vidzeme og Zemgale. Dei fire historiske landskapa i landet, Kurland, Latgale, Vidzeme og Zemgale, er anerkjende i grunnloven,[3] men har inga administrativ tyding.

Folkesetnad[endre | endre wikiteksten]

Dei fleste innbyggjarane i Latvia er latviarar. Dei utgjer rundt 62,1 % av folketalet. Nesten 26,9 % er russarar.[4] I nokon byar, til dømes Daugavpils og Rēzekne, er russarar i fleirtal. Det bur og minoritetar av kviterussarar, ukrainarar, polakkar og litauarar i Latvia. Latvia har lenge hatt ein etnisk blanda folkesetnad. Ved den første offisielle folketeljinga, i 1897, utgjorde latviarar 68,3 %, russarar 12 %, jødar 7,4 % tyskarar 6,2 % og polakkar 3,4 %. Sidan har denne samansetninga blitt endra av utryddinga av jødane under andre verdskrigen, utvandring av tyskarar, og innvandring av russarar og andre folk frå Sovjetunionen i sovjettida.

Historie[endre | endre wikiteksten]

Domkyrkja i Riga sett frå gamlebyen.

Latvia, historisk inndelt i Livland og Kurland, blei dominert av den tyske riddarordenen fram till 1500-talet, då Polen-Litauen fekk større innverknad. I 1621 hærtok kong Gustav II Adolf av Sverige Livland, som blei verande svensk frå 1629 til 1709, då det blei ein del av Russland etter slaget ved Poltava. Kurland var lenge sjølvstendig, men blei russisk i 1795.

Tyske styrker hærtok Latvia i 1917-18, men landet erklærte seg sjølvstendig den 18. november 1918. Etter ein kamp mellom "dei kvite" og "dei raude" styrkane frå den russiske revolusjonen blei landet ein sjølvstendig stat av Sovjet-Russland, med eigen grunnlov, den 11. august 1920.

17. juni 1940 blei landet så hærteke av Den Raude Armeen og blei ein sovjetrepublikk. Den 6. september 1991 fekk Latvia så sjølvstende frå Sovjetunionen. Den nye grunnlova bygde på den frå 1920. I 2004 vart landet medlem av NATO og EU.

Politikk[endre | endre wikiteksten]

Latvi har ei nasjonalforsamling (Saeima) med to kammer, med 100 representantar som blir direkte valde for periodar på fire år. Presidenten blir vald av nasjonalforsamlinga for periodar på fire år. Presidenten utnemner statsministeren som utpeikar regjeringa si, som må vinne ei tillitsvotering i nasjonalforsamlinga.

20. september 2003 resulterte ei folkerøysting i 66,9% fleirtal for å gå inn i EU. 1. mai 2004 gjekk Latvia inn i unionen. Landet har vore NATO-medlem sidan 29. mars 2004.

Nasjonaldagen til Latvia er den 18. november. Det er då landet blei sjølvstendig.

Økonomi[endre | endre wikiteksten]

Etter frigjeringa har Latvia avskaffa planøkonomien og gått over til privat eigarskap av selskap, bankar og jord. Staten har likevel beheldt delvis eigarskap i nokre store selskap. Latvia vart WTO-medlem i februar 1999 og EU-medlem i mai 2004.

Overgangsøkonomien til Latvia vart hardt ramma av den russiske krisa i 1998, og etter dette har latviske styresmakter og selskap orientert seg meir mot eksport til EU-land. Dette har minska Latvia sitt avhenge av Russland.

Gjenverande problem går på budsjettunderskot og korrupsjon. Regjeringa freistar å effektivisera skatteinnkrevjinga for å få bukt med noko av underskotet.

Bruttonasjonalproduktet var 26,53 milliardar amerikanske dollar i 2004.

Kultur[endre | endre wikiteksten]

Språk[endre | endre wikiteksten]

Offisielt språk er latvisk. Latvisk er eit indoeuropeisk språk i den austbaltiske språkgruppa. Det vert skrive med latinske skriftteikn, men har eigne diakritiske teikn. Språket er nærmast i slekt med samogitisk, litauisk og dei no utdøydde gammelprøyssisk og selisk.

Religion[endre | endre wikiteksten]

Dei fleste latviarar er kristne. Den største trusretninga er protestantisk, deretter katolsk og russisk-ortodoks.

Referansar[endre | endre wikiteksten]

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: Latvia