Fylke

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk

Fylke eller fylkeskommunar er regionale administrative område med eit visst sjølvstyre i Noreg. Eit fylke vert delt inn i mindre kommunar. Tidlegare vart fylka kalla amt.

Dei 19 fylka i Noreg

Noreg har 19 fylke. Dette talet har nesten ikkje endra seg sidan 1919; den einaste fylkeskommunen som er forsvunnen sidan den tid er Bergen. Det er ein diskusjon om å gjera fylka om til større regionar, anten fem, sju eller ni i heile landet. Regjeringa konkluderte i 2008 at det ikkje burde gjerast slike endringar.

Funksjon[endre | endre wikiteksten]

I dag steller fylkeskommunen med mellom anna vidaregåande utdanning, offentleg tannhelse, kultur og regional utvikling. Dei byggjer og styrer vidaregåande skular og fylkesvegar.

Sjukehusa høyrde tidlegare til under fylkeskommunen, men vert i dag styrt av statlege regionale helseføretak.

Historie[endre | endre wikiteksten]

Fylkeskommunen som folkevalt styringsnivå vart skipa ved formannskapslovene i 1837, samstundes med kommunane.

Nemninga «fylke» (skriv seg frå omgrepet folk) vart nytta frå norrøn tid og opp gjennom mellomalderen. Med tida vart fylket erstatta med «syssel», som seinare vart kalla «len». Frå 1662 til 1918 var nemninga «amt», men 1. januar 1919 vart amta gjort om til fylke. Den noverande fylkesinndelinga skriv seg frå dansketida, og er i grove trekk skipa av kong Fredrik III av Danmark-Noreg si forvaltning. Dei norrøne fylka var langt fleire enn dei 19 vi har i dag, og svarar meir til landskapa innanfor kvar administrative fylkeseining. Soleis var det åtte «fylke» berre i Trøndelag: Naumdølafylke, Skognafylke, Orkdalen, Verdalen, Gauldalen, Stjørdalen, Strinda og Sparbyggjafylke. Alle desse fylka høyrde innunder Frostating. Fylka var å rekne som opphavlege «folkeland», som var bygde før rikssamlinga, og hadde vakse fram som sjølvstendige einingar.

Lensinndelinga i seinmellomalderen kom til å dekkje over fleire opphavlege fylke, og amtsinndelinga skapte heilt nye administrative grenser, som er haldne i hevd sidan.

Styre[endre | endre wikiteksten]

Fylkeskommunanen er styrte av fylkesting, fylkesutval, fylkesordførar og ein fylkeskommunal administrasjon. Desse er som regel samla i ein fylkeshovudstad. Fylkestinget blir valt inn direkte av innbyggjarane i fylket ved kommune– og fylkestingsval. I 1977 innførte ein direkte fylkesskatt som skulle dekka utgiftene til eit fylke; tidlegare hadde fylkeskommunen fått pengane sine frå kommunane. Fire fylke har innført fylkeskommunal parlamentarisme.

Representantane til Amtsformannskapet (seinare Fylkestinget) vart heilt fram til 1964 valde av og mellom representantane i kommunestyra i alle landkommunane i fylke. Ein representant frå kvar kommune vart vald.

Frå 1964 kom også bykommunane med i skipnaden. Kommunane måtte dekkje dei utgiftene Fylkestinget vedtok gjennom repartisjonsskatten. I 1976 gjekk fylkeskommunen over frå å vere sekundærkommune til å bli primærkommune på line med kommunane. Det vart direkte val til Fylkestinget, direkte skatt og eigen administrasjon. Fylkesrådmannsfunksjonen vart skilt ut frå fylkesmannsembetet.

Stortinget vedtok Lov om kommuner og fylkeskommuner i 1961, og frå 1964 velde kommunestyra inn representantar til fylkestinga etter innbyggjartal. I 1976 vart det innført direkte val til fylkestinget.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]