Svartedauden

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Pesta i trappa, teikning frå boka Svartedauen av Theodor Kittelsen
Spreiinga av svartedauden i Europa (1346–53)
Musstad, teikning av Kittelsen. Mysene rår grunnen etter at pesten har herja

Svartedauden, Digerdauden, Den store mannedauden, er ulike nemningar på ein sjukdom, ein pest, som herja i Europa i tida frå 1347 til 1351. I tida før hadde sjukdomen herja i Asia, og var soleis som ein pandemi å rekne, altså ein epidemi som råker folk i så store geografiske område at han er å sjå på verdsomspennande. I Europa tok Svartedauen livet av 1/3 - 2/3 av folkesetnaden i løpet av fire år.

Pesten skuldast ein basill, Pasteurella Pestis eller Yersinia Pestis, som vart spreidd både ved at menneske fekk loppebit på seg, og ved dråpesmitte frå menneske til menneske. Basillen er sers hardfør og kan halde seg lengje i live utanfor levande organismar, og toler meir enn 20 gradars kulde og opp til 39 gradars varme.

Svartedauden kom eigentleg til Noreg i 1348.[1] Det var eit lite, isolert utbrot i Oslo, som med omsyn til samkvem og handelssamband var ein utkant i høve til Bjørgvin (Bergen) i dei tidene. I 1349 kom pesten med eit handelsskip til Bjørgvin og spreidde seg utover landet. Ein reknar med at pesten gjorde at folketalet i Noreg gjekk ned til kring halvdelen. I fleire bygdelag skal det berre ha vore eitt eller to menneske som overlevde.

Samvirkande årsaker som Svartedauden, endringar til det verre i klimaet, og seinare pestepedimiar som kravde mange menneskeliv, leia til at folketalet i Noreg fell med om lag 63 % frå det høgaste ikring år 1300 til det lågaste om lag år 1500. Såleis har ikkje berre Svartedauden, men òg seinare pestepidemiar, gjort sitt til å redusere folketalet i seinmellomalderen her i landet.

Mange segner er knytte til Svartedauden, og temaet har vore mykje brukt i verdslitteraturen. Eit norsk døme er forteljinga om Jostedalsrypa, som Torill Thorstad Hauger utbroderte i ungdomsboka Det kom eit skip til Bjørgvin i 1349. Boka fekk Norsk litteraturkritikerlags barnebokpris i 1980.

Referansar[endre | endre wikiteksten]

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]