John Locke

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
John Locke
JohnLocke.png
Fødd29. august 1632
Wrington
Død28. oktober 1704
High Laver
NasjonalitetKongeriket England
Områdefilosofi, sannkjenningsteori, politisk filosofi
Yrkefilosof, politikar, lege, skribent
InstitusjonarUniversity of Oxford
Anthony Ashley Cooper, 1. jarl av Shaftesbury
Caleb Banks
Alma materChrist Church College
Westminster School
MedlemRoyal Society
Namnetrekket til John Locke.

John Locke (29. august 163228. oktober 1704) var ein engelsk lege og tenkjar i opplysingstida, kjend som «far til liberalismen» og grunnleggjaren av den engelske erfaringsfilosofien, empirisme. Locke var den første til å førestilla seg sjølvet som eit reflekterande medvit i ein kropp. Til skilnad frå Descartes sine tidlegare tankar meinte han menneske var fødd utan medfødde idear, men var ei tabula rasa, ei 'blank tavle' som kunne få kunnskap gjennom sansa erfaring. Hans medvitsfilosofi var viktig i å forma den moderne oppfattinga av sjølv og identitet.

Ideane til Locke inspirerte mellom anna dei franske opplysingsfilosofane Voltaire and Rousseau og nordamerikanske revolusjonærar som stod bak den amerikanske sjølvstendeerklæringa. Han meinte samfunnskontrakten mellom stat og folket kvilte på eit samtykke, og dersom staten ikkje erkjende dette og verna universelle rettar som liv, fridom og eigedom, hadde folket rett til å gjera opprør.

Bakgrunn[endre | endre wikiteksten]

Locke var fødd i landsbyen Wrington utanfor Bristol i Somerset i England. Kort tid seinare flytta familien til marknadsbyen Pensford, der han voks opp. Faren, også kalla John Locke, arbeidde som advokat medan mora Agnes Keene var garvardotter. Begge foreldra var puritanarar, og John Locke den eldre hadde vore kaptein i kavaleriet til parlamentshæren under den engelske borgarkrigen.

Minnesmerke over Locke ved Christ Church-colleget i Oxford.

I 1647 hjelpte parlamentsmedlemmet Alexander Popham, som hadde vore kommandant for Locke i hæren, unge John Locke til å gå på den prestisjefylte Westminster School i London. Han kom deretter inn på Christ Church ved Universitetet i Oxford, og fatta interesse for samtidige filosofar heller enn dei klassiske studia på universitetet.

Locke fekk ein bachelorgrad i 1656 og mastergrad i 1658. Frå 1659 underviste han i klassiske språk og moralfilosofi ved universitetet. John Locke studerte også medisin, og i 1674 fekk han også bachelor i dette faget. Frå 1667 var han livlege for Lord Ashley, seinare jarlen av Shaftesbury, ved Exeter House i London.[1] Jarlen var grunnleggjar av whigpartiet, og hadde stor innverknad på Locke sine politiske tankar. Mellom 1675 og 1679 reiste Locke i Frankrike, hovudsakleg var han i Paris og Montpellier.[2]

I 1683 måtte både jarlen av Shaftesbury og Locke flykta til Nederland etter at dei vart mistenkte for å ha teke del i Rye House-komplottet om å drepa den engelske kongen og bror hans. Jarlen døydde av sjukdom kort tid detter flukta. Locke vende tilbake etter «Den ærerike revolusjonen» i 1688. Under opphaldet i eksil gjorde han ferdig og gav ut fleire verk: Essay Concerning Human Understanding, Two Treatises of Civil Government og A Letter Concerning Toleration.

Byste av Locke ved Temple of British Worthies i Stowe.
Foto: Philip Halling
Tittelsida til Two Treatises of Government frå 1690.

John Locke vart invitert av venen Lady Masham til hennar og mannen Francis Masham sin herregard ved High Laver i Essex. Her møtte han fleire framståande folk, som John Dryden og Isaac Newton. Under opphaldet var Locke plaga av dårleg helse grunna astma. Han døydde i 1704 og vart gravlagd i High Laver. Locke gifta seg aldri, og hadde ingen barn.[3]

Verk[endre | endre wikiteksten]

Idear og sjølvet[endre | endre wikiteksten]

Locke definerte ein person som eit sjølvmedvite fornuftsvesen som oppfattar seg sjølv som eit individ med kontinuerleg eksistens i tid. Samstundes la han vekt på at kroppen også skapar eit menneske.

I hovudverket sitt An Essay Concerning Human Understanding la Locke fram ideen om at mennesket ved fødselen var ei «blank tavle» (tabula rasa), det vil seia at det ikkje har nokre medfødde logiske, moralske eller religiøse førestillingar. I staden får ein desse i løpet av livet gjennom sanseinntrykk og refleksjon. Han meinte sansing gav enkle idear bygde på direkte objekt i den ytre verda, medan idear danna gjennom refleksjon var komplekse og samansette.[2]

Politisk teori[endre | endre wikiteksten]

Locke var ein av tenkarane bak klassisk liberalisme. Han tok utgangspunkt i teorien om ein samfunnskontrakt som mellom anna Thomas Hobbes hadde forfekta. Ulikt Hobbes meinte Locke menneske var prega av fornuft og toleranse, medan Hobbes meinte at menneske i utgangspunktet var egoistar.

Naturtilstanden[endre | endre wikiteksten]

I Two Treatises of Government forfekta Locke åndsfridom, ytringsfridom og toleranse, verdiar som var i kontrast til det samtidige eineveldet. Han la fram ein naturtilstand bygd på fornuft som gjekk ut på at einkvar burde ha retten til liv, helse, fridom og eigedom.[4] Locke sine tankar gav opphav til den vidkjende formuleringa i den amerikanske sjølvstendeerklæringa om retten til «Life, liberty, and the pursuit of happiness».

Naturtilstanden er ein tilstand utan ein stat, der alle personar er frie, likeverdige og uavhengige – retten til å styra over seg sjølv; der alle har gjensidig fridom og makt – men alle borgarar er underlagd den naturlege lov. Den naturlege lov er eit sett av moralske reglar og normer som handlar om korleis ein handsamar andre menneske, alle menneske har eit viss sett med naturlege rettar; retten til frihet, liv og eigendom. Inkje menneske er naturleg over- eller underordna i naturtilstanden, og ein kan tvinga andre til å respektera dine rettar.

Alle menneske har ein naturleg negativ- og positiv plikt. Den negative plikten handler om at ein ikkje krenkjer andre sine rettar. Den positive plikten handlar om at ein skal hjelpa andre personar som ikkje kan livnæra seg sjølv.[4]

Locke meinte at handhevinga av den naturlege lov i naturtilstanden var noko uklar og usikker, difor ville menneske gå ut av naturtilstanden, danna ein samfunnskontrakt, og dermed danna ein stat som kunne overhalda tryggleik og orden i samfunnet.

Rettsstaten[endre | endre wikiteksten]

Ein rettferdig stat er ein liberal stat som vernar menneske sine naturlege rettar, staten må dermed gjera desse grunnleggjande rettane om til juridiske rettar, såleis at ein kan tvinga andre til å respektera einkvar sine grunnleggjande rettar, og straffa dei som ikke respekterer dei.

Ein stat er politisk legitim dersom den oppfyller Locke sine tre krav til politisk legitimt styre:

  1. borgarane må gjeva sitt samtykke til staten sine lover,
  2. respektera dei naturlege rettane til einkvar,
  3. staten er legitim når han er rettsstatleg.

Når ein stat er legitim, må borgarane respektera han. Dersom staten ikkje kan verna borgarane sine rettar, vert den moralske plikten til folket oppheva, dernest kan folket gjera motstand,[4] til dømes ved å avsetja leiaren gjennom maktkupp og utføra ein revolusjon. Folket må difor berre respektera staten når han er rettsstatleg.

Omgrepa folkesuverenitet og rettsstryggleik var viktige for Locke, som dei òg var for Hobbes, og skulle verta viktige for Rousseau og Montesquieu.[5]

Religionsfilosofi[endre | endre wikiteksten]

Locke hadde ein deistisk religionsfilosofi. Han meinte mennesket måtte innsjå med fornufta at verda var gudeskapt, og at alle religiøse trusretningar måtte verta godteke om dei kunne verta sameina med fornuftskunnskap. Religiøs toleranse var viktig for Locke, som han formulerte i Letters Concerning Toleration i tida etter dei europeiske religionskrigane. Hovudpunkta for kvifor staten ikkje kunne påleggja nokon ein viss religion var:

  1. at menneske, og særleg staten, ikkje kunne vurdera påstandane om sanning frå ulike religiøse hald;
  2. sjølv om dei kunne, ville ikkje ei påtvinging med vald av den «rette» religionen føra til ekte tru;
  3. påtvungen religiøs eining ville føra til meir sosial uro enn om ein godtok ulike religionar.

Hovudverk[endre | endre wikiteksten]

  • (1689) A Letter Concerning Toleration (Et brev om toleranse)
    • (1690) A Second Letter Concerning Toleration
    • (1692) A Third Letter for Toleration
  • (1689) Two Treatises of Government
  • (1690) An Essay Concerning Human Understanding, 4 band
  • (1693) Some Thoughts Concerning Education
  • (1695) The Reasonableness of Christianity, as Delivered in the Scriptures
    • (1695) A Vindication of the Reasonableness of Christianity

Viktige posthume utgjevingar[endre | endre wikiteksten]

  • (1660) First Tract of Government
  • (ca.1662) Second Tract of Government
  • (1664) Questions Concerning the Law of Nature
  • (1667) Essay Concerning Toleration
  • (1706) Of the Conduct of the Understanding
  • (1707) A Paraphrase and Notes on the Epistles of St. Paul

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. «John Locke - Association with Shaftesbury | Britannica», www.britannica.com (på engelsk), henta 12. september 2022 
  2. 2,0 2,1 Uzgalis, William (2022). Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri, red. «John Locke». Metaphysics Research Lab, Stanford University. 
  3. Locke, John | Internet Encyclopedia of Philosophy (på engelsk), henta 12. september 2022 
  4. 4,0 4,1 4,2 Eric Mack (2019). «The Essential – John Locke» (PDF). 
  5. Tranøy, Knut Erik; Thorsen, Dag Einar; Svendsen, Lars Fredrik Händler (17. februar 2022). «John Locke». Store norske leksikon (på norsk bokmål). 

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedium som gjeld: John Locke
Wikisource

Originaltekst av John Locke ved Wikisource.