Rogn

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Sjå òg fiskerogn
Rogn


Status i Noreg: LC Livskraftig

Botanisk illustrasjon av rogn

Systematikk
Rike: Plantae
Rekkje: Magnoliophyta
Klasse: Magnoliopsida
Orden: Rosales
Familie: Rosefamilien
Slekt: Sorbus
Art: S. aucuparia
Vitskapleg namn
Sorbus aucuparia
Rogn, raun
Namn på andre språk
Svensk Rönn
Dansk Røn, Almindelig Røn
Engelsk Rowan, European Rowan, Mountain ash
Tysk Vogelbeere, Eberesche
Fransk Sorbier des oiseleurs, Sorbier des oiseaux
Spansk Serbal de los cazadores, azarollo
Russisk Rjabina (Рябина), rjabina obyknovennaja (рябина обыкновенная)

Rogn (Sorbus aucuparia) eller raun er eit lauvtre i planteslekta Sorbus og sorterer under rosefamilien. Namnet rogn kjem frå norrønt «reynir» som har samanheng med ordet raud.

Eit rognetre.

Skildring[endre | endre wikiteksten]

Vekstform[endre | endre wikiteksten]

Rogn veks som pionertre og i skogbryn over heile Europa, bortsett frå i Middelhavslanda og i Alpane. Treet finst i heile Noreg og opp til 1500 moh. i sør. Det veks i alle jordtypar, frå våt og sur jord til næringsfattig sandjord. Rogna er lyskrevjande, men toler vind. Rognetre kan bli opptil hundre år gamle.

Treet kan bli opp til 10 meter høgt, avhengig av klima. Langs kysten og i fjellet kan rogn også vere i buskeform. Unge tre er slanke og kjegleforma, men etter som tida går blir dei meir avrunda og buskete. Dette er fordi treet ofte manglar eigentlege toppskot.

Borken er brun og glatt. På eldre tre kan han sprekke opp.

Rogneblad og umogne bær.

Blad[endre | endre wikiteksten]

Blada er taggete og smale og sit parvis saman. Treet feller dei om hausten.

Blomar og bær[endre | endre wikiteksten]

Kvite rogneblomar.
Mogne rognebær.

Rogna har talrike kvite blomar i ein halvskjerm som blir til små, epleaktige bær. Blomane trekkjer til seg fluger og har difor ei sterk, stram lukt som likevel ikkje rekk langt frå treet, slik god lukt frå til dømes syrin eller kaprifolium gjer.

Når bæra blir mogne på haustsida, får dei ei raudoransje farge. Skalet er mjukt og tynt. Dei er sure, men fuglar, særleg trost og sidensvans, likar smaken, og sørgjer for at dei blir spreidde. Nye rognetre kan veksa så godt som overalt: På tak, murar, i bergveggar, og i kronene eller stubbane av gamle tre.

Rogn i kulturen[endre | endre wikiteksten]

Rognetru[endre | endre wikiteksten]

Rogna skal ha sterke magiske krefter, og er blitt brukt som tuntre i både Skottland og Finland for å verna mot alt vondt. I norrøn tid var treet vigd guden Tor, og det opptrer i fleire segner.

Bruk[endre | endre wikiteksten]

Rogn blir nytta i treforedlingsindustrien og som fyringsved. Rogneveden er hard og seig, og eignar seg godt som dreieemne og som skaft til ulike verktøy. Tidlegare vart rogn òg brukt til å lage ski og på grunn av styrken har det og vore vanleg med rogn til sleggeskaft[1].

Borken kan brukast til garving og har òg vore brukt som dyrefôr.

Bæra er sure, men kan nyttast i til dømes rognebærgelé. Frysing av bæra gjer dei mindre sure, men senker òg innhaldet av pektin slik at dei blir mindre eigna til gelélaging. Rognebær skal òg vera ein viktig ingrediens i brennevinet Gammel Dansk.

Tidlegare blei rognebær brukt som urindrivande middel, mot nyrestein og mot skjørbuk.

Ville dyr som elg et gjerne bork, tynne kvistar og blad av rogn.

Kommuneblom[endre | endre wikiteksten]

Rogn er kommuneblomen til Skaun kommune.

På Jæren[endre | endre wikiteksten]

Fram til 1800-talet, då ein byrja med skogplanting, var rogna det einaste treslaget på Jæren.

References[endre | endre wikiteksten]

  1. Godal, Jon Tre til båtar. Landbruksforlaget, 2001, s. 56.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Rogn