Stavanger

Stavanger er ein by i Rogaland og administrerande senter i Stavanger kommune. Byen ligg på vestsida av munningen til Gandsfjorden og femner i tillegg øyane nord for munningen. I nyare tider er han kalla «oljehovudstaden», og Statoil har hovudkontor på Forus i byen.

Stavanger er fylkeshovudstad i Rogaland og sete for fylkesmannen. Byen er bispedøme og her er kontora til Rogaland politikammer, Ryfylke sorenskriveri og Stavanger tingrett. Av statlege og halvstatlege institusjonar i byen kan nemnast Statsarkivet i Stavanger, Oljedirektoratet, Statoil, avdeling av Noregs Bank og Noregs sjøkartverk, avdeling av Statens kartverk. Universitetet i Stavanger blei oppretta i 2005 med tre fakultet for teknisk-naturvitskaplege, humanistiske og samfunnsvitskaplege fag. Store delar av verksemda ligg på Ullandhaug. I nærområdet ligg forskingsinstitusjonen IRIS. I Bjergstedparken ligg mellom anna universitetsavdelinga for kunstfag, administrasjonen til Stavanger Symfoniorkester og Stavanger Konserthus. Stavanger Universitetssjukehus ligg sør for Våland.

Stavanger har 119 276 innbyggjarar pr 1. januar 2009. Byen utgjer saman med Sandnes, Sola og Randaberg ein samla innbyggjarmasse på 197 852 innbyggjarar (2009), og Stavanger/Sandnes er landets tredje største tettstad.

Bystruktur

Stavanger sentrum

Stavanger bysenter

Gamle Stavanger

Bysenteret ligg ved Vågen, nord for Breiavatnet og jarnbanestasjonen. Det sentrale handelsstroket er i eit område med stort sett eldre trebygnad med tronge gater aust og søraust for Vågen. Kirkegata stikk seg ut som viktigaste forretningsgate. Ved nordenden av Breiavatnet ligg domkyrkja, eit av dei best bevarte bygga i Noreg frå mellomalderen. Attmed denne låg bispegarden, som grunnmur Kongsgård skole truleg er bygd på. Sentrum har opplevd endringar som følgje av ei fornying i utkantane av det gamle bysenteret, særleg kring Torget mellom domkyrkja og Vågen. Likevel er fleire eldre, verdifulle miljø ivaretekne, som Straen vest for Vågen (Gamle Stavanger), som for det meste er buområde.

Nær sentrum ligg austre bydel, som saman med det gamle bysenteret er skilt frå fastlandet med det markerte søkket mellom Hillevågsvatnet og Vågen. I denne går Rv44 og jarnbanen sørover. Vest for sentrum ligg Kielland-familiens Ledaal, som no er kongebustad, representasjonslokale for byen og museum. I sørvest ligg nærast sentrum bydelen Våland, på eit høgdedrag med vidt utsyn, og lenger ute Mosvatnet med friluftsområde. Aust og sør for Mosvatnet ligg dei nye bydelane Bekkefaret og Tjensvoll, som er avgrensa i sør av Ullandhaug, også med nemneverdige friluftsområde. Ved Rv44 sør for bysenteret ligg kontora til fylkesmannen og fylkeskommunen. Bydelen Hillevåg, utanfor munningen av Hillevågsvatnet, var sentrum i den tidlegare Hetland kommune. Her finst det betydeleg industri. Jernbanen og Rv44 går vidare sørover langs Gandsfjorden; her ligg buområde. I Hinnavågen eit større anlegg for bygging av oljeproduksjonsplattformer og på Forus på grensa til Sandnes eit større område for industri og annan næringsverksemd, særleg i samband med oljeverksemda med mellom anna hovudsetet til Statoil. Her er også eit forretnings- og servicesenter. Oljedirektoratet ligg på Ullandhaug, mellom Stavanger og Forus.

Næringsliv

Fram til starten av 1950-åra var Stavanger ein industriby med innslag av sjøfart og fiske, og over halvparten av dei yrkesaktive var sysselsette innan industrien. I nyare tider har næringsgrunnlaget i byen endra seg som følgje av strukturendringane i industrien og den store tilveksten av tenesteytande næringar. Verkstadindustrien er i dag viktigaste bransje innan industrisysselsettinga, og av dette utgjer produksjon av oljeplattformer ein vesentleg del. Andre nemneverdige industribransjar er grafisk/forlag og næringsmiddelindustri. Den grafiske industrien er særmerkt av trykkeri og dei store dagsavisene i Stavanger. Viktig innan næringsmiddelindustrien er foredling av lokale landbruksprodukt og produksjon av drikkevarer. I dei seinare åra er industrien blitt desentralisert, og av dei viktigaste nyare industriområda kan nemnast Forus ved grensa til Sandnes i sør og Dusavik ved grensa til Randaberg i nord. Her er det vesentleg petroleumsverksemd. Viktige eldre industriområde ligg i Hillevåg, Buøy og i dei austre bydelane og enkelte stader langsmed kysten.

Stavanger er i dag ein av dei viktigaste sjøfartsbyane i landet, og skipsfarten har hatt gjengs vore viktig for den økonomiske veksten i byen. Etter samanslåingane av kommunar i 1965 kom store jordbruksområde innan bygrensene til Stavanger, og som på Jæren elles blir det drive eit effektivt husdyrhald, med hovudvekt på storfe, svin og høns. Kornarealet er heller lite. Det blir drive mykje hagebruk på friland og i veksthus, i hovudsak med byen som marknad. Folkeveksten i Stavanger og den høge parten dyrka jord innan bygrensene fører til konfliktar mellom jordbruks- og utbyggingsinteresser.

Samferdsle

Hamna i Stavanger har stor innan- og utanrikstrafikk

Stavanger er eit trafikknutepunkt som er knytt godt til resten av fylket. E39 går i ein boge utanom dei sentrale strøka i byen og går saman med Fv44 i retning sør mot Sandnes. Fv509 og Fv510 går i retning vest til Madla og sørover til Sola, på kvar si side av Hafrsfjord. På E 39 i retning nord er det tunnel under Byfjorden frå Mekjarvik i Randaberg via ei rekkje øyar til Rennesøy. Derfrå går bilferje til Bokn som er landfast med Haugalandet. Det går òg bilferje frå Mekjarvik til Skudeneshavn på Karmøy via Fv47. Det går fleire bilferjer og lokale båtruter til øyane i Boknafjorden og Ryfylke, viktigast av desse bilferja til Tau på Rv13 (Ryfylkevegen). Hamna har stor innan- og utanrikstrafikk med bilferje til Newcastle, faste godsruter til kontinentet, Storbritannia og Nord-Amerika.

Sørlandsbanen ender ved Stavanger og derfrå går det ei rekkje båtsamband nordover mot Ryfylke og Haugalandet med Haugesund i tillegg til Sunnhordland og Bergen. På Sola er det internasjonal lufthamn 13 km sørvest for bysenteret, Stavanger lufthamn, Sola. På Forus er det helikopterflyplass med samband til plattformene i Nordsjøen.

Kjente personar frå Stavanger

Per Inge Torkelsen
Foto: Espen Mills

Personar frå Stavanger by blir ofte kalla siddisar, som truleg kjem av engelsk «citizen» (borgar, innbyggjar).

• Alexander Kielland (1849–1906), forfattar og borgarmeister
• Sigbjørn Obstfelder (1866–1900), forfattar
• Christian Lous Lange (1869–1938), fredspolitikar
• Fartein Valen (1887–1952), komponist
• Sigval Bergesen d.y. (1893–1980), skipsreiar
• Arne Rettedal (1926– 2001), politikar
• Per Inge Torkelsen (1953–), komikar, tryllekunstnar og politikar
• Erik Thorstvedt (1962–), fotballspelar og programleiar
• Siri Kalvig (1970–), vêrmeldar
• Kristoffer Joner (1972–), skodespelar
• Tore Renberg (1972–), forfattar
• Sigvart Dagsland (1974–), musikar
• Kristian Valen (1974–), humorist og musikar

Kjelder

• Store norske leksikon, snl.no, «Stavanger»

Bakgrunnsstoff

Commons har multimedia som gjeld: Stavanger

• Stavanger kommune
• Vêrvarsel for Stavanger - yr.no
• Stavanger-Web
• Region Stavanger
• Universitetet i Stavanger

Denne geografiartikkelen som har med Rogaland å gjere er ei spire. Du kan hjelpe Nynorsk Wikipedia gjennom å utvide han.