Afghanistan

جمهوری اسلامی افغانستان (dari, Jamhūrī-ye Islāmī-ye Afġānistān) د افغانستان اسلامي جمهوریت (pasjto, De Afġānistān Islāmī Jomhoriyat) 'Den islamske republikken Afghanistan' (norsk: Afghanistan, afghansk)
Flagg Riksvåpen
Nasjonalsong	«Milli Surood»
Offisielle språk	Pashto og dari
Hovudstad	Kabul
Styresett President	Islamsk republikk Hamid Karzai
Flatevidd  – Totalt  – Andel vatn	652 230 km² (40.) 0 %
Folketal  – Estimert (2012)  – Tettleik	30 419 928 (40.) 46,6 /km² (46.)
Sjølvstende frå Det britiske imperiet	1919
Nasjonaldag	19. august
BNP  – Totalt (2005)	63 857 mill. USD (68.)
Valuta	Afghani
Tidssone	UTC+4,30
Telefonkode	+670
Toppnivådomene	.af

Afghanistan er ein innlandsstat på grensa mellom Sentral-Asia og Sør-Asia. Det grensar til Pakistan, Iran, Turkmenistan, Usbekistan, Tadsjikistan og Kina. Størstedelen av landet er vanskeleg tilgjengelege fjellområde.

Namnet Afghanistan kjem av det alternative namnet for pasjtunar, «afghanarar», som var grunnleggjarane av det moderne Afghanistan. Siste del kjem frå det persiske ordet stān ('land').

Historie

Afghanistan vert ofte kalla «vegkrysset i Sentral-Asia», og har ei turbulent historie. Regionen som i dag heiter Afghanistan har opp gjennom tidene vorte okkupert av mange styrkar inkludert Det persiske riket, Dsjengis-khan og Aleksander den store.

Den afghanske staten slik vi kjenner den i dag, oppstod i 1746 under Durrani-dynastiet, men kontrollen over landet vart gjeve til Storbritannia til kong Amanullah steig opp på trona i 1919.

Sidan 1900 har elleve leiarar vorte fjerna udemokratisk: 1919 (attentat), 1929 (abdisert), 1929 (avretting), 1933 (attentat), 1973 (fjerna), 1978 (avretting), 1979 (avretting), 1979 (avretting), 1987 (fjerna), 1992 (kasta), 1996 (kasta) og 2001 (kasta).

Den siste stabile perioden i Afghanistan var mellom 1933 og 1973 då landet var under kong Zahir Shah. I 1973 gjennomførte kongen sin svoger, Mohammed Daoud Khan, eit kupp. Daoud og heile hans familie vart myrda i 1978 då det afghanske kommunistpartiet overtok styret gjennom eit kupp.

Motstanden mot regjeringane som fylgde var betydeleg. I tillegg var regjeringane prega av innbyrdes konflikt. I august 1978 byrja den amerikanske regjeringa å støtte mujahedin-styrkane med mål om å trekkje Sovjetunionen inn i konflikten. Då regjeringa stod i fare for kollaps, intervenerte Sovjet 24. desember 1979. Mujahedin sin motstand, støtta av USA, Pakistan og andre regjeringar, førte til at rundt 15000 sovjetiske soldatar mista livet. Dette i tillegg til internasjonalt press førte til at Sovjet trekte seg ut ti år seinare i 1989. For fleire detaljar, sjå Den afghansk-sovjetiske krigen

Kampane heldt fram mellom ulike mujahedin-fraksjonar. Dette førte til opprettinga av ein tilstand der krigsherrar regjerte og Taliban oppstod. Dei mest alvorlege samanstøyta hende i 1994 då 10000 menneske vart drepne frå ulike fraksjonar i kampane rundt Kabul. Støtta av Pakistan og Pakistan sine allierte utvikla Taliban seg til ein politisk og religiøs maktfaktor og tok til slutt makta i 1996. Taliban klarte å erobre 90 % av landet, bortsett frå Nordalliansen sine festningar fyrst og fremst i nordaust. Taliban freista å gjennomføre ei streng tolking av islamsk Sharia-lov. Alliansen mellom Pakistan og Taliban gav muslimske terroristar støtte og ein trygg gøymestad (særleg Osama bin Laden sitt al-Qaida) og var sentrum for islamsk terrorisme.

Den amerikansk-leia alliansen sin militære intervensjon som starta 7. oktober 2001 førte til Taliban sitt fall. Angrepet var eit svar på terroristangrepet i USA 11. september. Seint i 2001 møtte leiarar frå motstandsgruppene i Afghanistan og områda rundt i Bonn og vart einige om ein plan for opprettinga av ein ny regjeringsstruktur der Hamid Karzai vart formann i et afghansk interimstyre i desember 2001. Etter eit landsdekkjande Loya jirga i 2002 vart Karzai vald til president.

I tillegg til sporadiske voldelege politiske opptøyar og pågåande militære aksjonar for å reinske ut restane av al-Qaida og Taliban, slit landet med enorm fattigdom, krigsherrar som tek seg til rette, ein svært svak infrastruktur og landminer.

3. og 25. mars 2002 råka ei rekkje jordskjelv Afghanistan der 1800 mista livet og tusenvis av heimar vart øydelagde. Over 4000 menneske vart skada. Jordskjelva hende i Samangan-provinsen (3. mars) og Baghlan-provinsen (25. mars). Det siste var verst og førte til flest omkomne. Internasjonale autoritetar støtta den afghanske regjeringa i denne situasjonen.

Provinsar

Afghanistan består av 34 provinsar, eller velayat:

1 Badakhshan 2 Badghis 3 Baghlan 4 Balkh 5 Bamiyan 6 Daikondi 7 Farah 8 Faryab 9 Ghazni 10 Ghowr 11 Helmand 12 Herat 13 Jowzjan 14 Kabul 15 Kandahar 16 Kapisa 17 Khost

18 Konar 19 Kunduz 20 Laghman 21 Lowgar 22 Nangarhar 23 Nimruz 24 Nurestan 25 Oruzgan 26 Paktia 27 Paktika 28 Panjshir 29 Parvan 30 Samangan 31 Sar-e Pol 32 Takhar 33 Wardak 34 Zabol

Kart som viser provinsane i Afghanistan

Geografi

Topografisk kart over landet.

Afghanistan er eit fjellendt land utan kyst med sletter i nord og sørvest. Det høgaste punktet er Nowshak på 7485 meter over havet. Klimaet varierer frå region til region og endrar seg ofte raskt. Store delar av landet er tørt og det er få ferskvasskjelder. Det endorheiske Sistan-bekkenet er eit av dei tørraste områda i verda.

Landet vert ofte utsett for mindre jordskjelv, særleg nordaust for fjellområdet Hindu Kush. I 1998 vart om lag 125 landsbyar øydelagde og 4000 menneske mista livet.

Med eit areal på 647 500 km² er Afghanistan det 41. største landet i verda.

Tadjikistan, Turkmenistan og Usbekistan grensar til Afghanistan i nord, Iran i vest, Pakistan i sør og Kina i aust.

Landet har mange naturresursar, som gull, sølv, kopar, sink, jernmalm i søraust, edelsteinar (som lapis, smaragd og asur) i nordaust og kanskje omfattande petroleum- og naturgassfelt i nord. Landet har òg uran, kol, kromitt, talkum, barytt, svovel, bly og salt. Mange av desse minerala og energikjeldene er i stor grad urørte på grunn av all uroa i landet. Det er likevel planar om å starte utvinning av ressursane i nær framtid.

Klima

Fjellområda like sør for landet stoppar monsunen før den går inn i landet, og Afghanistan har dermed eit tørt klima. Ytterkanten av lågtrykk som kjem inn over Midtausten frå Middelhavet kan gje litt regn om vinteren, eller snø i høgda. Temperaturane er derimot låge, særleg i høgda som ofte kan få frost. Om sommaren kan det derimot bli svært varmt, spesielt i låglandet. Kabul har ein årleg nedbørsnormal på 339 mm, medan Kandahar berre har 178 mm.

Bakgrunnsstoff

• Development Gateway sin portal om afghansk gjenoppbyggjing
• Afghanistan sin islamske overgongsstat (Afghansk regjeringsside)
• Afghanan Dot Net
• Afghanistan Portal
• Sabawoon Online
• CIA - The World Factbook -- Afghanistan* Library of Congress Country Study of Afghanistan
• Tilbakevendinga til Afghanistan - Ein serie kortfilmar av Washington Post om det nye Afghanistan
• British Royal College for Defense Studies analysar og forslag om krig i august 2001
• 2002 FN kart over Afghanistan (PDF)
• Afghanistan Information Management Service - frå FN prosjekt
• Fleire eksterne lenkjer - Hyperlenkside om Afghanistan

Kjelder

• Delar av denne artikkelen bygger på «Afghanistan» frå Wikipedia på engelsk, den 1. mars 2010.
  • Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene: