Orknøyane

Orknøyane Orkney Àrcaibh
Geografi
Areal	990 km²
Administrasjonsstad	Kirkwall
Demografi
Folketal - Totalt (2008) - Folketettleik	19 900 20,1 /km²

Orknøyane (engelsk Orkney, skotsk-gælisk Arcaibh, norrønt Orkneyjar) er ei øygruppe nord for Skottland, 16 km nord for kysten av Caithness. Orknøyane består av om lag 70 øyar og 20 av desse er busette. Den største øya vert kalla Mainland (eit ord som vanlegvis tyder fastlandet) og er den sjette største øya i Skottland og den tiande største av Dei britiske øyane.

Administrasjonssenteret er Kirkwall, som ligg på Mainland. Byen har omkring 7000 innbyggarar, mens den einaste andre byen, Stromness, har omkring 2000 innbyggarar (2004). Med totalt drygt 20 000 innbyggarar har Orknøyane det lågaste folketalet av dei 32 skotske regionane.

Namnet Orknøyane går heilt tilbake til det første hundreåret f.Kr. eller tidlegare og øyane har vore busette i minst 8500 år. Opphavleg var dei busette av folk frå mellomsteinalderen og yngre steinalder og så av piktar. Orknøyane vart erobra av Noreg i 875 og busett av nordmenn. Ho vart seinare annektert av Kongedømet Skottland i 1472, etter at det ikkje vart betalt medgift for brura til Jakob III, Margaret av Danmark. Orknøyane har nokre av dei eldste og best bevarte steinalderstadane i Europa, og «Heart of Neolithic Orkney» (Hjartet på Orknøyane frå yngre steinalder) har status som ein verdsarvstad.

Orknøyane er ein av 32 regionar i Skottland og eit statthaldarskap. Øyane vert styrte av det lokale regionsrådet Orkney Islands Council.

I tillegg til Mainland, ligg dei fleste av øyane i to grupper, Nord- og Sørøyane. Alle øyane består av old red sandstone (gammal raud sandstein). Klimaet er mildt og jordsmonnet særs frodig. Det meste av landet er oppdyrka. Jordbruk er ein av hovudnæringane, medan vindenergi og marin energi stadig vert viktigare.

Bakgrunnen for namnet Orknøyane

Namnet på øygruppa har røter attende til oldtidsgeografen Klaudios Ptolemaios (fødd 90 e.Kr, død 168 e.Kr) som kalla øyane for Orcades. Det gamle gæliske namnet på øygruppa var Insi Orc som tyder «øya til Orcane» der Orc tyder ung gris eller villsvin. Då dei norske vikingane kom til øya, tolka dei ordet Orc som Orkn, som var eit gammalt norrønt ord for sel eller kobbe. Namnet Orkneyjar vart sidan avkorta til Orkney på engelsk.

Øyar

Den største øya er kjend som The Mainland. Andre øyar vert gruppert ut i frå om dei ligg sør eller nord for hovudøya.

Nordlege øyar

• Auskerry
• Calf of Eday
• Damsay
• Eday, Egilsay, Eynhallow
• Faray
• Gairsay
• Helliar Holm, Holm of Faray, Holm of Huip, Holm of Papay, Holm of Scockness
• Kili Holm
• Linga Holm
• Muckle Green Holm
• North Ronaldsay
• Papa Stronsay, Papa Westray
• Rousay, Rusk Holm
• Sanday, Shapinsay, Stronsay, Sweyn Holm
• Westray, Wyre

Sørlege øyar

• Burray
• Calf of Flotta, Cava, Copinsay, Corn Holm
• Fara, Flotta
• Glims Holm, Graemsay
• Hoy, Hunda
• Lamb Holm
• Rysa Little
• South Ronaldsay, Switha, Swona

I 1468 vart Orknøyane og Shetlandsøyane pantsett av kong Christian I til kong James III av Skottland. Etter som pengane ikkje vart betalt, vart øyane liggjande under den skotske krona.

I sogene om kong Arthur er Orknøyane heimen til Kong Lot, Sir Gareth, Sir Gaheris, Sir Gawaine, og Sir Agravain.

Språk

Det eldre Norn vart gradvis erstatta av skotsk. I sin tur er dette vorte Skotsk- engelsk.

Sjå òg

Orkneyinga saga

Bakgrunnsstoff

• Orkneyjar, an Orcadian History and Heritage Site
• Orkney lenkjer

Kjelder

• Delar av denne artikkelen bygger på «Orkney» frå Wikipedia på engelsk, den 4. mars 2010.
  • Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:

Dei britiske øyane
Øyar i Nord-Atlanteren
Politikk
Geografi

Tidlegare norske område
Mellomalderen	Færøyane · Grønland  · Island · Man og øyane · Orknøyane1 · Shetland1
Fastlandet	Bohuslän · Härjedalen · Kommunane Särna og Idre  · Jämtland
Moderne tider	Eirik Raudes Land2 ·Sverdrupøyane2
1 Pantsett som medgift.  2 Ikkje internasjonalt anerkjend.