Jemen

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
[endre]
الجمهوريّة اليمنية
Al-Jumhuriyyah al-Yamaniyah

(norsk: Jemen, jemenittisk)

Det jemenittiske flagget Det jemenittiske riksvåpenet
Flagg Riksvåpen


Motto Allah, al-Watan, ath-Thawra, al-Wehda (Gud, Fedreland, Revolusjon, Einskap)
Geografisk plassering av Jemen
Offisielle språk Arabisk
Hovudstad San'a
Styresett
Republikk
Abd Rabbuh Mansur Hadi
Khaled Bahah
Flatevidd
 – Totalt
 – Andel vatn
 
527 968 km² (49.)
0 %
Folketal
 – Estimert (2015)
 – Tettleik
 
26 737 317 (47.)
50,6 /km² (125.)
Samla
22. mai 1990
BNP
 – Totalt (2015)
 – Per innbyggjar
 
75 520 mill. USD (90.)
2 800 USD (162.)
Valuta Jemenittisk rial
Tidssone UTC +3
Toppnivådomene .ye



Jemen (arabisk اليَمَن, al-Yaman), offisielt Republikken Jemen (arabisk الجمهورية اليمنية, al-Jumhūrīyah al-Yamanīyah) er eit arabisk land i Sørvest-Asia, sørvest og sør på Den arabiske halvøya. Jemen er det nest største landet på halvøya og dekkjer 527 970 km². Kystlinja er kring 2000 km lang.[1] Det grensar til Saudi-Arabia i nord, Raudehavet i vest, Adenbukta og Arabiahavet i sør og Oman i aust. Hovudstaden i Jemen er Sana'a, men opprørarar har hatt kontroll over byen sidan februar 2015. På grunn av dette har regjeringa mellombels flytta til hamnebyen Aden på sørkysten. Jemen har meir enn 200 øyar og den største av desse er Socotra.

Jemen var heimstaden til sabearane (Sjeba i Bibelen),[2][3][4] ein handelsstat som blømde i over tusen år og som truleg òg omfatta delar av dagens Etiopia og Eritrea. I 275 evt. kom regionen under det jødiskpåverka Himjar.[5] Kristendomen kom til landet på 300-talet, medan jødedom og lokal heidenskap alt var etablert. Islam spreidde seg raskt på 600-talet og jemenittiske soldatar var avgjerande for dei tidlege islamske erobringane.[6] Styret av Jemen har lenge vore særs vanskeleg.[7] Fleire dynasti dukka opp frå 800- til 1500-talet, og Rasulid var det mektigaste og mest velståande. Landet var delt mellom Det osmanske riket og Det britiske imperiet tidleg på 1900-talet. Kongedømet Jemen vart oppretta etter fyrste verdskrigen i Nord-Jemen før Den arabiske republikken Jemen vart oppretta i 1962. Sør-Jemen vart verande eit britisk protektorat fram til 1967. Dei to jemenittiske statane vart samla til den moderne republikken Jemen i 1990.

Jemen er eit utviklingsland.[8] Under president Ali Abdullah Saleh, har Jemen blitt skildra som eit kleptokrati.[9][10] I følgje ein internasjonal korrupsjonsindeks frå 2009 av Transparency International, vart Jemen rangert på 164. plass av 182 land.[11] Utan sterke statlege institusjonar, utgjer elitepolitikk i Jemen ein de facto form for samarbeidsstyre, der konkurrerande stamme, regionale, religiøse og politiske interesser er samde om å halde kvarandre i sjakk gjennom ein stilltiande aksept av balansen det har skapt.[12] Den uformelle politiske avtalen vert opprettheldt ved at tre menn deler på makta: president Ali Abdullah Saleh, som kontrollerte staten; generalmajor Ali Mohsen al-Ahmar, som kontrollerte den største delen av hæren; og sjeik Abdullah al-Ahmar, som leia det islamistiske Islah-paritet og var Saudi-Arabia sin utvalde meklar for transnasjonale patronatbetalingar til forskjellige politiske aktørar,[13] inkludert stammesjeikar.[14][15][16][17] Utbetalingar frå saudiarabarane er meint å lette sjølvstyret til stammene frå den jemenittiske regjeringa og gje den saudiarabiske regjeringa ein måte å påverke dei politiske avgjerslene til Jemen.[18]

Jemen har vore i ei politisk krise sidan 2011. I januar 2011 byrja ei rekkje gatedemonstrasjonar mot fattigdom, arbeidsløyse, korrupsjon og planane til president Saleh om å endre den jemenittiske grunnlova og fjerne tidsgrensa for kor lenge ein president kan sitje, og i røynda gjere han til president på livstid.[19] Han førebudde òg den eldste sonen sin, Ahmed Saleh, kommandant i den republikanske garden, til å overta etter han.[19] USA reknar Al-Qaida på Den arabiske halvøya (AQAP) som «den farlegaste av alle fristadane til Al-Qaida».[20] USA prøvde å kontrollere overgangen slik at dei kunne fortsette kampen mot terrorisme, medan Saudi-Arabia prøvde å oppretthalde påverknaden sin i Jemen gjennom somme gamle regimepersonar og andre stammeleiarar som var del av det såkalla «GCC-initiativet».[21][22] President Saleh trakk seg attende, og overgangen gjekk raskt gjennom «GCC-initiativet»; visepresidenten Abd Rabbu Mansour Hadi tok over og vart formelt valt til president den 21. februar 2012 i eit einmannsval. Det midlertidige parlamentet gav presidenten Saleh og 500 av hans medarbeidarar immunitet same månaden.[23] Det vart oppretta ein nasjonal dialogkonferanse den 18. mars 2012 for å bli samde om store saker i framtida til landet.[24][25] I januar 2014 gav konferansen Hadi eitt år til som president.[26]

Overgangsprosessen vart derimot avbroten av konfliktar mellom houthiar og Islah, i tillegg til al-Qaida-opprør. I september 2014 tok houthiar over Sana'a,[27][28][29] og tvang Ali Mohsen al-Ahmar ut av landet,[30] og oppretta ein ny «samlingsregjering» som bestod av forskjellige jemenittiske fraksjonar.[31] Eit forslag til ei grunnlov, som ville dele Jemen i seks føderale regionar, vart diskutert, men houthiane avslo forslaget.[32] Hadi, statsministeren hans og regjeringa gjekk av 22. januar 2015 under eit politisk dødpunkt mot houthiane og dei pågåande valdshandlingane i hovudstaden.[33] Tre veker seinare, erklærte houthiane seg i kontroll over regjeringa i det Abdul-Malik al-Houthi kalla ein «praktfull revolusjon», sjølv om opposisjonspolitikarar, naboland og Dei sameinte nasjonane fordømde overtakinga som eit statskupp.[34] Dei fleste politiske fraksjonane i Jemen og det internasjonale samfunnet har nekta å anerkjenne styret til houthiane, og SN har gått inn som meklar i samtalar om å fordele makta.[35][36] Den 21. februar trekte Hadi attende oppseiinga si og erklærte at han framleis var den legitime presidenten i Aden.[37] Hadi bad regjeringa samle seg i Aden,[38][39] som han den 26. mai 2016 erklærte «den økonomiske og midlertidige hovudstaden» i Jemen, medan Sana'a er under Houthi-kontroll.[40]

Etymologi[endre | endre wikiteksten]

Jemen kan kome av yamin, som tyder «på høgresida», sidan sør er til høgre når ein ser mot soloppgangen. Eit anna mogeleg opphav er yumn, som tyder «lukke», sidan mykje av landet er frodig. Romarane kalla det Arabia Felix (Det glade Arabia) i motsetnad til Arabia Deserta (Ørken-Arabia). Jemen vart nemnd i gamle sørarabiske inskripsjonar som Yamnat.[41] I arabisk litteratur omfattar omgrepet al-Yaman eit mykje større området enn det republikken Jemen dekkjer i dag. Det strekkjer seg frå nordlege Asir til Dhofar.[42][43]

Historie[endre | endre wikiteksten]

Antikken[endre | endre wikiteksten]

Med den lange kystlinja si mellom austlege og vestlege sivilisasjonar, har Jemen lenge eksistert i grenselandet mellom kulturar med ei strategisk plassering i forhold til handel vest på Den arabiske halvøya. Store busetjingar for si tid fanst i fjella nord i Jemen så tidleg som 5000 fvt.[44] Lite er kjend om Jemen i førhistorisk tid og korleis det vart omvandla frå ein gryande sivilisasjon i bronsealderen til eit meir handelsbasert karavanekongedøme. Dette kan kome av at forsking på førislamske sivilisasjonar vert forhindra både sosialt og offisielt i Arabia.[45]

Sabeisk gravstein av ei kvinne som held eit kornband, eit symbol på fruktbarheit i det gamle Jemen.

Det sabeiske kongedømet oppstod frå minst 1000-talet fvt.[46] Det var fire store kongedøme eller stammeforbund i Sør-Arabia: Saba, Hadramout, Qataban og Ma'in. Ein trur Saba er den same som Sjeba i Bibelen og var det viktigaste forbundet.[47] Dei sabeiske herskarane tok tittelen mukarrib, som ein trur tyder «samlar»,[48] eller ein «prestekonge»,[49] eller overhovud for forbundet av sørarabiske kongedøme, «kongen over kongar».[50] Rolla til mukarriben var å føre dei forskjellige stammene saman under kongedømet og leie dei.[51] Sabearane bygde den store Marib-dammen kring 940 fvt.[52] Dammen vart bygd for å motstå flaumar som oppstod nedover dalen kvar år.

Mellom 700 og 680 fvt., dominerte Kongedømet Awsan i Aden og området rundt og utfordra herredømet til Saba i Sør-Arabia. Den sabeiske mukarriben Karib'il Watar I erobra heile riket til Awsan[53] og utvida det sabeiske herredømet til det meste av Sør-Arabia.[54] Mangel på vatn på Den arabiske halvøya hindra sabearane frå å samle heile halvøya. I staden oppretta dei forskjellige koloniar for å kontrollere handelsrutene.[55] Ein har funne spor av sabeisk påverknad nord i Etiopia, der det vart innført sørarabisk alfabet, religion og panteon og sørarabisk kunst og arkitektur.[56][57][58] Sabearane skapte ei identitetskjensle gjennom religionen sin. Dei tilbad El-Maqah og trudde dei var born av han.[59] I mange hundreår kontrollerte sabearane utgåande handel over Bab-el-Mandeb, eit sund som skil Den arabiske halvøya frå Afrikas horn og Raudehavet frå Indiahavet.[60]

På 200-talet fvt., vart Qataban, Hadramout og Ma'in sjølvstendige frå Saba og etablerte seg sjølv i Jemen-området. Herredømet til minaearane strekte seg så langt som til Dedan,[61] med hovudstad i Baraqish. Sabearane heldt kontroll over Ma'in etter Qataban kollapsa i 50 fvt. Då romarane kom til Arabia Felix i 25 fvt., var sabearane nok ein gong den dominerande makta i Sør-Arabia.[62] Aelius Gallus hadde ordre om å leie eit militærtokt for å opprette romersk dominans over sabearane.[63] Romarane hadde vag og motstridande geografisk kunnskap om Arabia Felix eller Jemen. Den romerske hæren på ti tusen mann vart slått føre Marib.[64] Strabon var ein nær ven av Aelius Gallus og prøvde å rettferdiggjere tapet hans i notata sine. Det tok romarane seks månader å nå Marib og seksti dagar å vende attende til Egypt. Romarane skulda på den nabateiske guideen deira og avretta han for svik.[65] Ein har til no ikkje funne direkte nedteikningar i sabeiske inskripsjonar om det romerske toktet.

Ein grav-stele med ein musikalsk scene, det første hundreåret evt.
Himjaritt-kongen Dhamar Ali Yahbur II.

Etter det romerske toktet - kanskje tidlegare - fall landet ut i kaos og to klanar, Hamdan og Himjar, gjorde krav på trona, og tok tittelen Konge av Sjeba og Dhu Raydan.[66] Dhu Raydan (same som jimjarittane) allierte seg med Aksum i Etiopia mot sabearane.[67] Høvdingen av Bakil og kongen av Saba og Dhu Raydan, El-sharah Yahdub, gjennomførte fleire tokt mot himjarittane og Habashat (som var Aksum). El-sharah var stolt over tokta sine og la til tittelen Yahdub i namnet sitt, som tyder «undertrykkar». Hanbrukte å drepe fiendane sine med å hogge dei i bitar.[68] Sana'a voks under regjeringstida hans, då han bygde Ghumdan-palasset, der han budde.

Himjarittane annekerte Sana'a frå Hamdan kring år 100 evt.[69] Hashdi-stamma gjorde opprør mot dei og tok attende Sana'a kring 180 evt.[70] Det var først i 275 evt. at Shammar Yahri'sh erobra Hadramout, Najran og Tihama, og slik samla Jemen and styrka Himjar-styret.[71][72] Himjarittane forkasta polyteisme og slutta seg til ei konsensuell form for monoteisme kalla rahmanisme.[73] I 354 evt. sendte den romerske keisaren Konstantius II ein ambassade leia av Theophilos indaren for å omvende himjarittane til kristendom.[74] I følgje Philostorgius ytte dei lokale jødane motstand.[75] Det er funne fleire inskripsjonar på hebraisk og sabeisk som hyllar det herredømet på jødiske vilkår for å ha hjelpt til med å gje makt til folket frå Israel.[76]

I følgje islamsk tradisjon sette kong As'ad den perfekte i gang ein militæraksjon til støtte for jødane frå Yathrib.[77] Inskripsjonar fortel om Abu Karib As'ad som leia ein militæraksjon til det sentrale Arabia, eller Najd, for å støtte vassallkongedømet Kindah mot lakhmidane.[78] Det er ikkje funne direkte referansar til jødedom eller Yathrib under den lange regjeringstida hans. Abu Kariba døydde i 445 evt. etter ei regjeringstid på nesten 50 år.[79] I 515 evt. vart Himjar stadig delt langs religiøse linjer og ein bitter konflikt mellom forskjellige fraksjonar bana veg for at aksumittane kunne gå i mellom. Den siste himjaritt-kongen Ma'adikarib Ya'fur fekk støtte frå Aksum mot sine jødiske rivalar. Ma'adikarib var kristen og sette i gong felttog mot lakhmidane sør i Irak, med støtte frå andre arabiske allierte av Bysants.[80] Lakhmidane var ein skanse for Persia, som ikkje tolererte ein forkynnande religion som kristendom.[81]

Etter Ma'adikarib Ya'fur døydde kring 521 evt., kom ein himjarittisk-jødisk krigsherre kalla Yousef Asar Yathar til makta. Ærestittelen hans Yathar tyder «å hemne». Jemenittiske kristne, med støtte frå Aksum og Bysants, forfølgde systematisk jødane og brende ned fleire synagogar over heile landet. Yousef hemna folket sitt på fælsleg vis.[82] Han marsjerte mot byporten i Mocha tok livet av 14 000 og tok 11 000 til fange.[80] Han slo så leir i Bab-el-Mandeb for å hindre hjelp frå Aksum. Samstundes sendte Yousef ein armé kommandert av ein annan jødisk krigsherre, Sharahil Yaqbul, til Najran. Sharahil fekk forsterkingar frå beduinar frå Kindah- og Madh'hij-stammene, og fjerna det kristne samfunnet i Najran.[83] Yousef eller Dhu Nuwas (han med sidelokkene) som han er kjend i arabisk litteratur, meinte at kristne i Jemen var ei femte søyle.[84] Kristne kjelder skildrar Dhu Nuwas (Yousef Asar) som ein jødisk fanatikar, medan islamske tradisjonar seier at han kasta 20 000 kristne i groper med brennande olje.[82] Denne historia er derimot innhylla i segner.[75] Dhu Nuwas etterlet seg to inskripsjonar, og ingen av dei referer til brennande groper. Bysants måtte handle eller miste all truverd som vernar av kristendomen i aust. Keisar Justinius I sendte eit brev til kongen av Aksum, Kaleb, og la press på han for å «angripe dei avskyelege hebrearane».[80] Ein tredelt militærallianse med Bysants, Aksum og arabiske kristne klarte å slå Yousef kring 525–527 evt. og ein kristen vasallkonge vart sett inn på den himjarittiske trona.[85]

Ruinane av Marib-dammen.

Esimiphaios var ein lokal, kristen herre, som er nemnd i ein inskripsjon som hylla brenninga av det gamle sabeiske palasset i Marib for å byggje ei kyrkje i ruinane.[86] Det vart bygd tre nye kyrkjer berre i Najran.[86] Mange stammer anerkjendte ikkje makta til Esimiphaios. Esimiphaios vart avsatt i 531 av krigsherren Abraha, som nekta å forlate Jemen og erklærte seg sjølv ein sjølvstendig konge av Himjar. Keisar Justinian I sendte ein ambassade til Jemen. Han ønskte at dei offisielt kristne himjarittane skulle bruke makta si på stammer i det indre Arabia for å sette i gang militæroperasjonar mot Persia. Justinian I skjenka kongerangen til dei arabiske sjeikane i Kindah og Ghassan sentralt og nord i Arabia.[87] Frå tidleg av prøvde romarane og austromarane å utvikle nære band til statane ved kysten av Raudehavet. Dei klarte å omvende Aksum og påverke kulturen deira. Resultatet med tanke på Jemen var heller skuffande.[87]

Ein prins frå Kindah kalla Yazid bin Kabshat gjorde opprør mot Abraha og hans arabiske, kristne allierte. Det kom til våpenkvile så snart den store Marib-dammen slo sprekkar.[88] Abraha døydde kring 555–565. Sasanidane annekterte Aden kring 570 evt. Under styret deira fekk det meste av Jemen stort sjølvstyre, utanom Aden og Sana'a. Denne tida markerte ein kollaps for den gamle sørarabiske sivilisasjonen, sidan ein større del av landet var under fleire sjølvstendige klanar fram til islam kom til området i 630 evt.[89]

Mellomalderen[endre | endre wikiteksten]

Islam og dei tre dynastia[endre | endre wikiteksten]

Inne i Den store moskeen i Sana'a, den eldste moskeen i Jemen.

Muhammed sendte syskenbarnet Ali til Sana'a og området rundt kring 630 evt. På den tida var Jemen den mest avanserte regionen i Arabia.[90] Banu Hamdan-forbundet var av dei første som akspeterte islam. Muhammed sendte Muadh ibn Jabal til Al-Janad i dagens Taiz, og sendte brev til forskjellige stammeleiarar. Årsaka for dette var splittinga mellom stammene og fråværet av ein sterk sentral autoritet i Jemen på denne tida.[91] Store stammer, inkludert Himjar, sendte delegasjonar til Medina under delegasjonsåret kring 630–631 evt. Fleire jemenittar aksepterte islam før 630, som Ammar ibn Yasir, Al-Ala'a Al-Hadrami, Miqdad ibn Aswad, Abu Musa Ashaari og Sharhabeel ibn Hasana. 'Abhala ibn Ka'ab Al-Ansi dreiv ut dei attverande persarane og hevda å vere ein profet av Rahman. Han vart myrda av ein jemenittar av persisk opphav kalla Fayruz al-Daylami. Kristne, som hovudsakleg budde i Najran i lag med jødar, gjekk med på å betale jizya, men somme jødar konverterte til islam, som Wahb ibn Munabbih og Ka'ab al-Ahbar.

Landet var stabilt under Rashidun-kalifatet. Jemenittiske stammer spelte ei viktig rolle i den islamske erobringa av Egypt, Irak, Persia, Levanten, Anatolia, Nord-Afrika, Sicilia og Andalusia.[92][93][94] Jemenittiske stammer som slo seg ned i Syria, medverka stort til at omajadane voks seg mektige, særskild under regjeringstida til Marwan I. Mektige jemenittiske stammer som Kindah var på hans side under slaget ved Marj Rahit.[95][96] Det vart opprette fleire emirat leia av folk av jemenittisk opphav i Nord-Afrika og Andalusia. Omajadane fekk ikkje effektiv kontroll over heile Jemen. Imam Abdullah ibn Yahya Al-Kindi vart i 745 valt til å leie Ibāḍī-rørsla i Hadramawt og Oman. Han dreiv ut omajdade-guvernøren frå Sana'a og erobra Mekka og Medina i 746.[97] Al-Kindi, som hadde kallenamnet Talib al-Haqq (sanningssøkaren), grunnla den første Ibadi-staten, men vart drepen i Taif kring 749.[97]

Muhammad ibn Abdullah ibn Ziyad grunnla Ziyadid-dynastiet i Tihama kring 818. Staten strekte seg frå Haly (i dagens Saudi-Arabia) til Aden. Dei anerkjende nominelt Abbaside-kalifatet men styrte seg sjølv i røynda sjølvstendig frå hovudstaden sin i Zabid.[98] Historia til dette dynastiet er uklår. Dei fekk aldri kontroll over høglandet og Hadramawt, og kontrollerte ikkje meir enn kyststripa av Jemen (Tihama) mot Raudehavet.[99] Ein himjarittisk klan kalla yufiridane tok herredøme over høglandet frå Saada til Taiz, medan Hadramawt var ein skanse for Ibadi og avslo all truskap til abbasidane i Bagdad.[98] På grunn av plasseringa, utvikla Ziyadid-dynastiet i Zabid eit særskild forhold til Abyssinia. Høvdingen over Dahlakøyane eksporterte slavar, rav og leopardhud til den dåverande herskaren av Jemen.[100]

Den første zaidi-imamen Yahya ibn al-Husayn, kom til Jemen i 893. Han grunnla Zaidi-imamatet i 897. Han var ein religiøs prest og dommar som var invitert til Saada frå Medina for å mekle mellom stammene.[101] Imam Yahya overtalte lokale stammer om å følgje læra hans. Sekta spreidde seg langsamt i høglandet, då stammene Hashid og Bakil, seinare kjend som tvillingvengjene til imamatet, aksepterte makta hans.[102] Yahya tok makta i Saada og Najran. Han prøvde òg å ta Sana'a frå yufiridane i 901. men mislykka totalt. I 1904 invaderte qarmatarane Sana'a. Yufiride-emiren As'ad ibn Ibrahim trekte seg attende til Al-Jawf, og mellom 904 og 913, vart Sana'a erobra ikkje mindre enn 20 gonger av qarmatarane og yufiridane.[103] As'ad ibn Ibrahim tok attende Sana'a i 915. Landet var i opprør då Sana'a vart ei slagmark for dei tre dynastia og sjølvstendige stammer.

Yufiride-emiren Abdullah ibn Qahtan gjekk til åtak og sette Zabid i brann i 989, og svekka Ziyadid-dynastiet kraftig.[104] Ziyadide-monarkane tapte i røynda all makt etter 989, eller til og med før det. Samstundes heldt ei rekkje slavar makta i Zabid og heldt fram å styre med namnet til herrane sin, før dei oppretta sitt eige dynasti kring 1022 eller 1050 i følgje forskjellige kjelder.[105] Sjølv om dei var anerkjend av Abbasidekalifatet i Bagdad, herska dei ikkje over meir enn Zabid og fire distrikt nord for byen.[106] Då det Ismailsk[sjia]]muslimske Sulayhid-dynastiet voks seg mektige i det jemenittiske høglandet, vart historia deira redusert til ei rekkje intrigar.

Sulayhid-dynastiet[endre | endre wikiteksten]

Jibla vart hovdustaden til Sulayhid-dynastiet.

Sulayhid-dynastiet vart grunnlagd i dei nordlege høglanda kring 1040. På den tida var Jemen styrt av forskjellige lokale dynasti. I 1060 erobra Ali ibn Muhammed Al-Sulayhi Zabid og tok livet av herskaren der, Al-Najah, som grunnla Najahid-dynastiet. Sønene hans vart tvungen på flukt til Dahlak.[107] Hadramawt fall til sulayhidane etter dei erobra Aden i 1162.[108] I 1063 hadde Ali lagt under seg Stor-Jemen.[109] Han marsjerte så mot Hejaz og okkuperte Mekka.[110] Ali var gift med Asma bint Shihab, som styrte Jemen med ektemannen sin.[111] Khutbaen under fredagsbønene vart kunngjort i hennar og ektemannen sitt namn. Ingen andre arabiske kvinner har hatt denne æra sidan islam oppstod.[111]

Ali al-Sulayhi vart drepen av sønene til Najah på veg til Mekka i 1084. Sonen hans Ahmed Al-Mukarram leia ein hær til Zabid og tok livet av 8 000 av innbyggjarane.[112] Han sette seinare inn zurayidane til å styre Aden. Al-Mukarram, som var lam i andletet etter krigsskadar, trekte seg attende i 1087 og gav makta til kona Arwa al-Sulayhi.[113] Dronning Arwa flytta setet til Sulayhid-dynastiet frå Sana'a til Jibla, ein liten by sentralt i Jemen nær Ibb. Jibla låg strategisk nær rikdomskjelda til Sulayhid-dynastiet, jordbruksområdet i det sentrale høglandet. Det var òg lett å nå dei sørlege områda av landet, særleg Aden. Ho sendte ismailiske missjonærar til India, der eit større ismailisk samfunn framleis eksisterer i dag.[114] Arwa fortsette å styre trygt til ho døydde i 1138.[114]

Dronning Arwa al- Sulaihi-palasset.

Arwa al-Sulayhi vert framleis hugsa som ein mektig og høgt akta herskar, slik det står nemnt i jemenittiske historiografi, litteratur og folkesegner, der ho vert omtalt som Balqis al-sughra , som tyder «den yngre dronninga av Sheba».[115] Sjølv om sulayhidane var ismailske, prøvde dei aldri å tvinge trua si på ålmenta.[116] Kort tid etter Arwa døydde, vart landet delt inn i fem konkurrerande smådynasti langs religiøse linjer.[117] Ajjubidedynastiet kasta Fatimide-kalifatet i Egypt. Eit par år etter dei kom til makta, sendte Saladin bror sin Turan Shah for å erobre Jemen i 1174.[118]

Ajjubidane[endre | endre wikiteksten]

Turan Shah erobra Zabid frå mahdidane i mai 1174, og marsjerte så mot Aden i juni og erobra byen frå zurayidane.[119] Hamdanidesultanane i Sana'a ytte motstand mot ajjubidane i 1175 og det var først i 1189 at ajjubidane klarte å sikre Sana'a for godt.[120] Ajjubidestyret var stabilt i sørlege og sentrale Jemen, der dei klarte å eliminere ministatane i regionen, medan ismailske og zaidi-stammer heldt ut i fleire festningar.[121] Ajjubidane klarte ikkje å ta skansen til Zaydi nord i Jemen.[122] I 1191, gjorde zaydiane i Shibam Kawkaban opprør og tok livet av 700 ajjubidesoldatar.[123] Imamen Abdullah bin Hamza erklærte imamatet i 1197 og kjempa mot al-Mu'izz Ismail, ajjubidesultanen av Jemen. Imam Abdullah vart først slått, men klarte så å erobre Sana'a og Dhamar i 1198[124] al-Mu'izz Ismail vart myrda i 1202[125] Abdullah bin Hamza fortsette kampen mot ajjubidane fram til han døydde i 1217. Etter han forsvann, vart Zaidi-samfunnet delt mellom to rivaliserande imamar. Zaydiane vart spreidde og det vart signert ein våpenkvile med ajjubidane i 1219.[126] Ajjubidehæren vart slått i Dhamar i 1226.[126] Ajjubide-sultanen Mas'ud Yusuf drog til Mekka i 1228 og kom aldri attende.[127] Andre kjelder hevdar at han vart tvungen til å dra til Egypt i staden i 1123.[128]

Rasulid-dynastiet[endre | endre wikiteksten]

Hagen ved Al-Qahyra-borga (Kairo-borga) i Taiz, hovudstaden i Jemen i Rasulid-tida.

Rasulid-dynastiet vart oppretta i 1229 av Umar ibn Rasul. Umar ibn Rasul vart utpeikt som viseguvernør av ajjubidane i 1223. Då den siste ajjubideherskaren forlet Jemen i 1229, vart Umar verande i landet som fungerande leiar. Han erklærte seg så sjølvstendig konge med å ta tittleen al-Malik Al-Mansur (kongen assistert av Allah).[128] Umar grunnla Rasulid-dynastiet på eit solid grunnlag og territoriet hans omfatta området frå Dhofar til Mekka[129] Umar etablerte seg først ved Zabid, før han flytta til fjella i innlandet, og tok det viktige høglandssenteret Sana'a. Men Rasulid-hovudstadane var Zabid og Taiz. Han vart myrda av nevøen sin i 1249.[127] Sonen til Omar, Yousef, slo fraksjonen leia av mordarane til faren og slo ned fleire motåtak av av Zaydi-imamane som framleis heldt til i dei nordlege høglanda. Det var hovudsakleg på grunn av sigrane han fekk over rivalane at han tok ærestittelen al-Muzaffar (den sigrande).[130] Etter Bagdad fall til mongolane i 1258, tok al-Muzaffar Yusuf I tittelen kalif.[131] Han valde byen Taiz som den politiske hovudstaden i kongedømet på grunn av den strategiske plasseringa og nærleiken til Aden.[132] al-Muzaffar Yusuf I døydde i 1296 etter å ha regjert i 47 år.[131] Då meldinga om at han var død nådde Zaydi-imamen Al-Mutawakkil al-Mutahhar bin Yahya sa han:[131]

« Den største kongen av Jemen, Muawiyah av si tid, er død. Pennen hans brukte å knuse lansane våre og sverda våre i bitar  »
Slavemarknad på 1200-talet i Jemen.

Rasulid-staten opprettheldt handelssambanda til Jemen med India og Det fjerne austen.[133] Dei nytte godt av mellomhandelen ved Raudehavet via Aden og Zabid.[127] Økonomien voks òg på grunn av utvikling innan jordbruket, sett i verk av kongane, som fremja massiv oppdyrking av palmer.[127] Det var på denne tida at kaffi vart ein lukrativ avling i Jemen.[114] Rasulid-kongane hadde stor støtte hos folket i Tihama og Sør-Jemen, medan dei måtte kjøpe lojaliteten til dei nordlege stammene i landet.[127] Rasulid-sultanane bygde mange madrasaer for å forsterke shafi'i-andsretninga som framleis er den dominerande retninga innan rettslære blant jemenittane i dag.[134] Under styret deira vart Taiz og Zabid store internasjonale senter for islamsk lære.[127] Kongans sjølv var lærde menn som ikkje berre hadde viktige bibliotek, men som skreiv avhandlingar om mange tema, frå astrologi og medisin til jordbruk og genealogi.[132]

Dynastiet vert rekna som den største innfødde, jemenittiske staten sidan det førislamske Himjar fall.[135] Dei var av tyrkisk avstamming,[136] men hevda å vere av eldgammalt jemenittisk opphav for å rettferdiggjere herredømet sitt. Rsaulidane var ikkje det første dynastiet som skapte fiktive genealogiar for politiske årsaker, og det var heller ikkje uvanleg å gjere dette i stammene i Arabia.[137] Med å hevde at dei avstamma frå ei solid jemenittisk stamme, førte rasuildane Jemen til ein kjensle av samhøyr i eit elles kaotisk, regionalt miljø.[137] Dei hadde eit vanskeleg forhold til mamelukkane i Egypt fordi mamelukkane rekna dei som ein vasallstat.[132] Dei konkurrerte om Hejaz og retten til å forsyne kiswa ved Ka'aba i Mekka.[132] Dynastiet vart i aukande grad truga av misnøgde familiemedlemmar i samband med arverekkefølgja, i tillegg til periodiske stammeopprør, og dei var bunden opp i ein utmattingskring med Zaydi-imamane i dei nordlege høglanda.[127] Dei siste tolv åra av rasulide-styret vart landet riven mellom fleire utfordrarar til kongedømet. Svekkinga av rasulidane gav Banu Taher-klanen høve til å ta over og bli dei nye herskarane i Jemen i 1454.[134]

Tahiride-dynastiet[endre | endre wikiteksten]

Tahiridane var ein lokal klan basert i Rada'a. Dei var ikkje like mektige som føregjengarane sine, men var flinke til å byggje. Dei bygde skular, moskear, og vatningskanalar, i tillegg til cisterner og bruer i Zabid og Aden, Rada'a og Juban. Det mest kjende monumentet deira er Amiriya Madrasa i Rada', som var bygd i 1504. Tahiridane var for svake til å tøyle Zayde-imamane eller forsvare seg sjølv mot utanlandske åtak. Mamelukkane prøvde å knytte Jemen til Egypt og portugisarane leia av Afonso de Albuquerque, okkuperte Socotra og utførte eit mislukka åtak mot Aden i 1513.[138] Portugisarane utgjorde ein trugsel mot den indiske handelen over hav, og mamelukkane sendte derfor ein hær kommandert av Hussein Al-Kurdi for å kjempe mot inntrengjarane.[139] Mamelukk-sultanen i Egypt segla til Zabid i 1515 og byrja diplomatiske forhandlingar med tahiride-sultanen 'Amir bin Abdulwahab for pengar som dei trong til jihad mot portugisarane. I staden for å konfrontere portugisarane, gjekk mamelukkane i land på kysten av Jemen og byrja å plage innbyggjarane i Tihama for dei forsyningane dei trengde.[114] Dei forstod då kor rike tahiridane var og valte å erobre det.[114] Mamelukkane fekk støtte frå styrkar som var lojale til Zayde-imamen Al-Mutawakkil Yahya Sharaf ad-Din, og erobra heile riket til tahiridane, men klarte ikkje å ta Aden i 1517. Sigeren til mamelukkane vart kortvarig. Det osmanske riket erobra Egypt og hengde den siste mamelukk-sultanen i Kairo.[114] Det var ikkje før i 1538 at osmanarane valte å erobre Jemen. Zayd-stammene i høglandet steig fram som nasjonalheltar[128] med å yte hard motstand mot den tyrkiske okkupasjonen.[140]

Moderne historie[endre | endre wikiteksten]

Zaydiane og osmanarane[endre | endre wikiteksten]

Osmanarane hadde to grunnleggande interesser å trygge i Jemen. Dei islamske heilage byane Mekka og Medina og handelsrutene med India med krydder og tekstilar, var begge truga og sistnemdne i stor grad stoppa då portugisarane kom til Indiahavet og Raudehavet tidleg på 1500-talet.[141] Hadım Suleiman Pasha, den osmanske guvernøren i Egypt, fekk ordre om å kommandere ein flåte på 90 skip for å erobre Jemen. Landet var stadig i anarki og strid og Hadım Suleiman Pasha skildra det:[142]

« Jemen er eit land utan herre, ein tom provins. Det burde ikkje berre vere mogeleg, men enkelt å erobre, og bør erobrast. Det vil bli meister over India og kvart år sende mykje gull og juvelar til Konstantinopel.  »

Imam al-Mutawakkil Yahya Sharaf ad-Din styrte over dei nordlege høglanda, inkludert Sana'a, medan Aden vart styrt av den siste tahiride-sultanen 'Amir ibn Dauod. Hadım Suleiman Pasha storma Aden i 1538, tok livet av herskaren og strekte området til osmanarane til å omfatte Zabid i 1539 og til slutt heile Tihama.[143] Zabid vart det administrative hovudkvarteret i Jemen eyalet.[144] Dei osmanske guvernørane hadde ikkje mykje kontroll over høglanda og styrte hovudsakleg over dei sørlege kystområda, særleg rundt Zabid, Mocha og Aden.[145] Av 80 000 soldatar som vart sende til Jemen frå Egypt mellom 1539 – 1547, overlevde berre 7 000.[146] Den osmanske hovudbokhaldaren i Egypt skreiv:[146]

« Me har ikkje sett noko støyperi som Jemen for soldatane våre. Kvar gong me har sendt ein styrke dit, har han smelta bort som salt i vatn.  »

Osmanarane sendte nok ein styrke til Zabid i 1547, medan imam al-Mutawakkil Yahya Sharaf ad-Din regjerte over høglanda sjølvstendig. Imam al-Mutawakkil Yahya valte sonen sin Ali til å ta over etter han, men dette gjorde den andre sonen al-Mutahhar ibn Yahya rasande.[147] Al-Mutahhar var vanfør og derfor ikkje kvalifisert til å bli imam.[147] Han bad Oais Pasha, den osmanske koloniguvernøren i Zabid, om å angripe faren.[148] Og dei osmanske soldatane med støtte frå stammestyrkar som var lojale til imam al-Mutahhar, storma Taiz og marsjerte nordover mot Sana'a i august 1547. Tyrkarane gjorde offisielt imam al-Mutahhar til ein sanjak-bey med herredøme over 'Amran. Imam al-Mutahhar myrda den osmanske koloniguvernøren og erobra attende Sana'a, men osmanarane leia av Özdemir Pasha, tvang al-Mutahhar attende til festninga si i Thula. Özdemir Pasha sette effektivt Jemen under osmansk styre mellom 1552 og 1560 og oppretta garnisonar i dei største byane. Han bygde nye festningsverk og sikra hovudvegane.[149] Özdemir døydde i Sana'a i 1561 og vart etterfølgd av Mahmud Pasha.

Mahmud Pasha vart skildra av andre osmanske embetsmenn som korrupt og skruppellaus, og han brukte makta si til å ta over ei rekkje borger som høyrte til dei tidlegare rasulide-kongane.[147] Mahmud Pasha tok livet av ein sunni-lærd frå Ibb.[150] Den osmanske historikaren hevda at denne hendinga vart feira i det sjiamuslimske Zayd-samfunnet i dei nordlege høglanda.[150] Han ignorerte den delikate maktbalansen i Jemen med å handle taktlaust, framandgjere forskjellige grupper innafor det jemenittiske samfunnet, og fekk dei til å legge rivaliseringa si til side og samle seg mot tyrkarane.[149] Mahmud Pasha vart avsett av Ridvan Pasha i 1564. I 1565 var Jemen delt i to provinsar: høglanda, som var kommandert av Ridvan Pasha og Tihama under Murad Pasha. Imam al-Mutahhar sette i gang ein propagandakampanje der han hevda å vere i kontakt med profeten Muhammed i ein draum som rådde han til å føre jihad mot osmanarane.[151] Al-Mutahhar leia stammene i erobringa av Sana'a frå Ridvan Pasha i 1567. Då Murad prøvde å hjelpe Sana'a gjekk stammefolka frå høglandet til eit bakhaldsåtak på styrken hans og drap alle saman.[152] Det vart utkjempa over 80 slag, og det siste avgjerande møtet fann stad i Dhamar kring 1568 då Murad Pasha vart halshogd og hovudet sendt til al-Mutahhar i Sana'a.[152][153] I 1568 hadde tyrkarane berre kontroll over Zabid.[153]

Ruinane av Thulafestninga i 'Amran, der al-Mutahhar ibn Yaha barrikaderte seg mot osmanarane.

Lala Kara Mustafa Pasha, den osmanske guvernøren i Syria, fekk ordre av Selim II om å slå ned dei jemenittiske opprørarane,[154] men den tyrkiske hæren i Egypt var motvillig mot å dra til Jemen.[154] Mustafa Pasha sendte eit brev med to tyrkiske shawishar i håp om å overtyde al-Mutahhar til å unnskulde seg og sei at han ikkje fremja kampar mot den osmanske hæren, og hevde at ignorante arabarar i følgje tyrkarane, handla på eiga hand.[155] Imam al-Mutahhar nekta tilbodet til osmanarane. Då Mustafa Pasha sendte ein styrke kommandert av Uthman Pasha, vart dei slått med store tap.[156] Sultan Selim II var rasande over at Mustafa nølte med å dra til Jemen, og avretta fleire sanjak-beyar i Egypt og gav Sinan Pasha ordre om å leie heile den tyrkiske hæren i Egypt for å gjenerobre Jemen.[157] Sinan Pasha vare in markant osmansk general av albansk opphav.[153] Han gjenerobra Aden, Taiz, Ibb og kringsette Shibam Kawkaban i 1570 for sju månader, og kringsetjinga enda først då ein kom til ein våpenkvile..[158] Imam al-Mutahhar vart pressa attende, men vart ikkje fullstendig overvunne.[159] Etter al-Mutahhar døydde i 1572, var ikkje Zaydi-samfunnet lenger samla under ein imam. Tyrkarane utnytta dette og erobra Sana'a, Sa'dah og Najran i 1583.[160] Imam al-Nasir Hassan vart arrestert i 1585 og sendt i eksil til Konstantinopel, og dermed enda det jemenittiske opprøret.[153]

Zaydi-stamma i dei nordlege høglanda, særleg i Hashid og Bakil, var alltid ei torn i sidan på tyrkarane i heile Arabia.[161] Osmanarane rettferdiggjorde nærværet sitt i Jemen som ein trium for islam, og skulda zaydiane for å vere vantru.[162] Hassan Pasha vart guvernør i Jemen og nytte ein relativt fredfull periode frå 1585 til 1597. Elevar av al-Mansur al-Qasim føreslo at han skulle gjere krav på imamatet og kjempe mot tyrkarane, men han avslo først. Då Hanafi-skulen innan rettslære vart innført på kostnad av Zaydi-islam vart al-Mansur al-Qasim rasande. Han kunngjorde imamatet i septemeber 1597, same året som osmanarane innvigde al-Bakiriyya-moskeen.[160] I 1608 tok imam al-Mansur (den sigrande) attende kontrollen over høglanda og signerte ein våpenkvile for dei neste ti åra med osmanarane.[163] Imam al-Mansur al-Qasim døydde i 1620. Sonen hans Al-Mu'ayyad Muhammad overtok og stadfesta våpenkvilen med osmanarane. I 1627 tapte osmanarane Aden og Lahej. 'Abdin Pasha fekk ordre om å stoppe opprørarane, men mislukkast og måtte trekkje seg attende til Mocha.[160] Al-Mu'ayyad Muhammad dreiv ut osmanarane frå Sana'a i 1628, og osmanarane hadde berre Zabid og Mocha att. Al-Mu'ayyad Muhammad erobra Zabid i 1634 og let osmanarane forlate Mocha i fred.[164] Årsaka bak suksessen til Al-Mu'ayyad Muhammad var at stamma hadde fått tak i skytevåpen og at samhaldet bak han var stort.[165]

Mocha var den travlaste hamna i Jemen på 1600- og 1700-talet.

I 1632 sendte Al-Mu'ayyad Muhammad ein styrke på 1000 mann for å erobre Mekka.[166] Armeen gjekk inn i byen i triumf og tok livet av guvernøren.[166] Osmanarane var ikkje klare for å tape Mekka etter Jemen, så dei sendte ein hær frå Egypt for å kjempe mot jemenittane.[166] Den jemenittske armeen såg at den tyrkiske var alt for stor til å slå, og trekte seg attende til ein dal utafor Mekka.[167] Osmanske soldatar gjekk til åtak mot jemenittane med å gøyme seg ved brunnane dei henta vatn frå. Planen vart ein suksess og over 200 jemenittar omkom, hovudsakleg av tørste.[167] Stammefolka gav seg til slutt og vendte attende til Jemen.[168] Al-Mu'ayyad Muhammad døydde i 1644. Han vart etterfulgt av Al-Mutawakkil Isma'il, ein annan son av al-Mansur al-Qasim, eom erobra heile Jemen, frå Asir i nord til Dhofar i aust.[169][170][171][172] Under regjeringstida hans og etterfølgjaren Al-Mahdi Ahmad (1676–1681), innførte imamatet somme av dei strengste diskrimineringslovene (ghiyar) mot jødar i Jemen, og det enda med at alle jødar vart drivne bort til ein varm og tørr region på kystsletta Tihama. Qasimid-staten var den sterkaste Zayde-staten som eksisterte.

I denne tida var Jemen den einaste kaffiprodusenten i verda.[173] Landet oppretta diplomatiske forhold til Safavidedynastiet i Persia, osmanarane i Hejaz, Mughalriket i India og Etiopia. Fasilides av Etiopia sendte tre diplomatiske sendebod til Jemen, men forholdet utvikla seg ikkje til den politiske alliansen som Fasilides hadde håpa på, på grunn av mektige føydalistar som kom til makta i landet hans.[174] Første halvdelen av 1700talet braut europearane monopolet til Jemen på kaffi med å smugle ut kaffitre og dyrke dei i sine eigne koloniar i Austindia, Aust-Afrika, Vestindia og Latin-Amerika.[175] Imammatet følgde ikkje ein samanhengande mekanisme for tronfølgje, og familiekranglar og stridar mellom stammene førte til ein politisk nedgang for Qasimi-dynastiet på 1700-talet.[176] I 1728 eller 1731 erklærte leiaren for Lahej seg som sjølvstendig sultan og utfordra Qasimid-dynastiet og erobra Aden. Slik vart sultanatet Lahej grunnlagd. Den aukande makta til den glødande islamistiske wahhabi-rørsla på Den arabiske halvøya kosta Zaidi-staten kystområda sine etter 1803. Imamen klarte å ta dei attende for ei stund i 1818, men ei ny innblanding frå den osmanske statthaldaren i Egypt i 1833 tok igjen kysten frå herskarane i Sana'a. Etter 1835 skifta imamatet ofte hender og somme av imamane vart myrda. Etter 1849 glei Zaidi inn i eit kaos som varte i fleire tiår.[177]

Storbritannia og dei ni regionane[endre | endre wikiteksten]

St. Josef-kyrkja i Aden var bygd av britane i 1850 og står i dag tom.

Britane såg etter eit koldepot for dampbåtrutene til India. Ein brukte 700 tonn med kol på ei rundreise frå Suez til Bombay. East India Company valte Aden. Det britiske imperiet prøvde å kome til ei semje med Zaydi-imamen i Sana'a om få eit fotfeste i Mocha, men då dei ikkje klarte å sikre stillinga si, fekk dei ein liknande avtale med sultanen i Lahej, som gjorde at dei fekk ei stilling i Aden.[178] Ei hending gjekk i britisk favør då eit britisk seglskip som passerte Aden sokk og arabiske stammefolk borda båten og plyndra innhaldet. Styret i Britisk India sendte eit krigsskip kommandert av kaptein Stafford Bettesworth Haines for å ta hemn.[178]

Haines bombarderte Aden frå krigsskipet sitt i januar 1839. Herskaren i Lahej, som var i Aden på den tida, gav vaktene sine ordre om å forsvare hamna, men den britiske styrken vart for mektig. Britane klarte å okkupere Aden og vart samde om å kompensere sultanen med ein årleg betaling på 6000 riyalar.[178] Britane kasta ut sultanen av Lahej frå Aden og tvang han til å akseptere «vernet» deira.[178] I november 1839 prøvde 5000 stammefolk å ta attende byen, men vart drivne attende og 200 mista livet. Britane forstod at velstanden til Aden var avhengig av forholdet til nabostammene, som kravde at forholdet kvilte på strenge og tilfredsstillande grunnlag.[179]

Dei britiske styresmaktene inngjekk ein avtale for «vern og venskap» med ni stammer kring Aden, der dei fekk vere sjølvstendig frå britane så lenge dei ikkje inngjekk avtalar med utlendingar (ikkje-arabiske kolonimakter).[180] Aden vart erklært ein frisone i 1850. Med emigrantar frå India, Aust-Afrika og Søraust-Asia, voks Aden til ein «verdsby». I 1850, var det berre 980 arabarar registrerte som opphavlege innbyggjarar i byen.[181] Det engelske nærværet i Aden sette dei opp mot osmanarane. Tyrkarane sa tydeleg frå til britane at dei hadde suvereniteten over heile Arabia, inkludert Jemen som etterkomar av Muhammed og leiaren for det universelle kalifatet.[182]

Osmansk tilbakekomst[endre | endre wikiteksten]

Osmanarane var urolege for den britiske ekspansjonen frå India til Raudehavet og Arabia. Dei kom attende til Tihama i 1849 etter å ha vore borte i to hundreår.[183] Det var framleis rivalisering og forstyrringar blant Zaydi-imamane, mellom dei og stadfortreiarane deira, med ulemaen, med stammehøvdingane og med dei som høyrte til andre sekter. Somme innbyggjarar i Sana'a var desperate etter lov og orden i Jemen og bad den osmanske pasjaen i Tihama om å skape fred i landet.[184] Jemenittiske kjøpmenn visste at dei ville nyte godt av at osmanarane kom attende, sidan osmanarane då ville bli kundar av dei.[185] Ein osmansk styrke prøvde å erobre Sana'a, men vart slått og måtte evakuere frå høglanda.[186] Opninga av Suezkanalen i 1869 styrka avgjersla til osmanarane om å bli verande i Jemen.[187] I 1872 vart det sendt ut militærstyrkar frå Konstantinopel og flytta innafor den osmanske skansen i låglanda (Tihama) for å erobre Sana'a. I 1873 klarte osmanarane å erobre dei nordlege høglanda. Sana'a vart den administrative hovudstaden i Jemen vilayet.

Osmanarane lærte frå tidlegare erfaringar og arbeidde for å svekke makta til dei lokale herrane i høglandet. Dei prøvde til og med å sekularisere det jemenittiske samfunnet, medan jemenittiske jødar kom til å oppfatte seg sjølv i eit jemenittisk-nasjonalistisk lys.[188] Osmanarane blidgjorde stammene med å tilgje dei opprørske høvdingane og gje dei administrative stillingar. Dei innførte ei rekkje reformar for å forsterke den økonomiske velferda i landet. På den andre sida var det omfattande korrupsjon i det osmanske styret i Jemen. Dette kom mellom anna av at dei verste embetsmennene vart utpeikte til stillingane, fordi dei fleste av dei prøvde å unngå teneste i Jemen.[189] Osmanarane hadde for no fått kontroll over høglandet.[183] Dei såkalla Tanzimat-reformane vart rekna som kjetterske av Zaydi-stammene. I 1876 gjorde Hashid- og Bakil-stammene opprør mot osmanarane, og tyrkarane stoppa dei med å gje dei gåver.[190]

Stammehøvdingane var vanskeleg å blidgjere og det vart ein endelaus sirkel av vald som hindra osmanarane i å lage fred i landet. Ahmed Izzet Pasha føreslo at den osmanske hæren skulle evakuere høglanda og halde seg til Tihama og ikkje vere unødvendig tynga av alltid å måtte drive militæroperasjonar mot Zaydi-stammene.[189] Lynåtaka til dei nordlege stammefolka sleit på det osmanske militæret. Dei var i mot den tyrkiske Tanzimat og trassa alle forsøk på å innføre eit sentralt styre over dei.[187] Dei nordlege stammene samla seg under huset Hamidaddin i 1890. Imam Yahya Hamidaddin leia eit opprør mot tyrkarane i 1904.[191] Opprøra mellom 1904 og 1911 var særleg øydeleggande for osmanarane, og kosta dei så mykje som 10 000 soldatar og 500 000 pund i året.[192] Osmanarane signerte ein avtale med imam Yahya Hamidaddin i 1911. Imam Yahya vart i følgje avtalen anerkjend som ein sjølvstendig leiar for Zaydi-høglanda i nord. Osmanarane fortsette å styre Shafi'i-områda i det sentrale sør fram til dei forsvann i 1918.

Kongedømet Jemen[endre | endre wikiteksten]

Huset til imam Yahya hamid ed-Din i Sana'a

Imam Yahya hamid ed-Din al-Mutawakkil styrte dei nordlege høglanda sjølvstendig frå 1911. Etter osmanarane forsvann i 1918, prøve han å erobre attende landaområda til Qasimide-ætta si. Han drøymde om eit Stor-Jemen som strekte seg frå Asir til Dhofar. Desse planane førte han i konflikt med dei faktiske herskarane i desse områda, nemleg idrsidane, Ibn Saud og det britiske styret i Aden.[193] Zaydi-imamen anerkjende ikkje den engelsk-osmanske grenseavtalen frå 1905 på bakgrunn av at han vart inngått av to utanlandske statar som okkuperte Jemen.[194] Grenseavtalen delte Jemen i eit «nord» og eit «sør».[195] I 1915 signerte britane ein avtale med idrsidane som garanterte dei tryggleik og sjølvstende om dei ville kjempe mot tyrkarane.[196] I 1919 flytta imam Yahya hamid ed-Din sørover for å «frigjere» dei ni britiske protektorata. Britane svart med å raskt flytte mot Tihama og okkupere al-Hudaydah. Så gav dei området til sine allierte i Idrisi.[197] Imam Yahya gjekk til åtak på dei sørlege protektorata igjen i 1922. Britane bombarderte stammestyrkane til Yahya med fly, noko stammene ikkje hadde noko effektivt forsvar mot.[198]

I 1925 erobra imam Yahya al-Hudaydah frå idrsidane.[199] Han følgde etter og gjekk til åtak på idrsidane fram til Asir om under imam-styrkane sin kontroll, og tvang idrisidane til å be om ein avtale slik at dei kunne styre regionen under imamen.[199] Imam Yahya avslo tilbodet fordi idrisidane var av marokkansk ætt. I følgje imam Yahya, var idrisidane, i lag med britane, berre inntrengjarar som måtte drivast ut av Jemen permanent.[200] I 1927 var styrkane til imam Yahya 50 km unna Aden, Taiz og Ibb og vart bombardert av britane i fem dagar, og imamen måtte trekkje seg attende.[198] Ein liten styrke beduinar frå Madh'hij-forbundet Marib, gjekk til åtak på Shabwah men vart bomba av britane og måtte trekkje seg attende.

Den britiske kolonien iAden: Frimerke med Dronning Elizabeth II , 1953.

Det italienske imperiet var dei første til å anerkjenne imam Yahya som konge av Jemen i 1926. Dette skapte stor uro hos britane, som tolka det som ei anerkjenning av krav til imam Yahya over Stor-Jemen, som omfatta Aden-protektoratet og Asir.[201] Idrisiane vendte seg til Ibn Saud og bad om vern frå Yahya hamid ed-Din. Men i 1932 braut idrisarane avtalen sin med Ibn Saud og vendte attende til imam Yahya for å hjelpe han mot Ibn Saud sjølv. Han hadde byrja å avvikle makta deira og uttrykte ønske om å annektere desse områda inn sitt eige saudiarabiske rike.[202][203] Imam Yahya kravde å få alle dei idrisiske områda.[202] Same året flykta ei gruppe liberale frå Hejaz til Jemen og planla å utvise Ib Saud frå det tidlegare hasjemittiske Kongedømet Hejaz som var erobra av saudiarbarar sju år tidlegare. Ibn Saud bad Storbritannia om støtte.[204] Dei britiske styresmaktene sendte våpen og fly.[204] Britane var redde for at dei økonomiske vanskane til Ibn Saud skulle føre til at Det italienske imperiet kom til støtte.[202] Ibn Saud slo ned på eit opprør i Asir i 1933, og idrsidane flykta så til Sana'a.[204] Forhandlingar mellom imam Yahya Hamid ed-Din og Ibn Saud kom ingen veg. Etter ein militær konfrontasjon, annonserte Saud våpenkvile i mai 1934.[204] Imam Yahya gjekk med på å frigje saudiarabiske gislar og overgje idrisarane til saudiarabarane. Imam Yahya avstod dei tre provinsane Najran, Asir og Jazan for 20 år.[205] og signerte ein avtale med britane i 1934. Imamen aksepterte det britiske styret over Aden-protektoratet for 40 år.[206] Av frykt for Hudaydah, gjekk Yahya med på desse krava. I følgje Bernard Reich, professor i statsvitskap og utanrikspolitikk ved George Washington University, kunne Yahya ha gjort det betre med å omorganisere Zaydi-stammene i dei nordlege høglanda, slik føregjengarane hans gjorde mot tyrkiske og britiske inntrengjarar, og gjere dei kapra landområda til nok ein gravplass.[207]

Kolonien Aden[endre | endre wikiteksten]

Dronning Elizabeth II held eit sver førebudd til å slå personar til riddar i Aden i 1954.

Sidan 1890 flytta hudnrevis av jemenittar frå Hajz, Al-Baetha og Taiz til Aden for å arbeide i hamna og som arbeidarar. Dette auka folketalet i byen, som hadde vore mest busett av utlendingar etter Aden vart frisone, slik at han igjen vart ein hovudsakleg arabisk by. Under andre verdskrigen var det økonomisk vekst i Aden og han vart den nest travlaste hamna i verda etter New York.[208] Etter fagforeiningane kom til såg ein eit tydeleg skilje mellom sektorar av arbeidarar og dei første teikna på motstand til okkupasjonen byrja i 1943.[208] Muhammed Ali Luqman grunnla den første arabiske klubben og den første arabiske skulen i Aden og var den første som arbeidde mot ei fagforeining.[209]

Kolonien Aden var delt inn i ein austleg koloni og ein vestleg koloni, som vidare var delt inn i 23 sultanat og emirat og forskjellige sjølvstendige stammer som ikkje hadde noko forhold til sultanata. Avtalen mellom sultanata og Storbritannia innebar at britane tok seg av tryggleiken og hadde fullstendig kontroll over utanrikspolitiske saker. Sultanatet Lahej var det einaste der sultanen vart kalla «hans høgvørde».[210] Føderasjonen Sør-Arabia vartskapt av britane for å motverke arabisk nasjonalisme med å gje meir fridom til herskarane i nasjonane.[211]

Den nordjemenittiske borgarkrigen inspirerte mange i sør til å gjere opprør mot det britiske styret. Nasjonal frigjeringsfront (NLO) frå Jemen varat danna og leia av Qahtan Muhammed Al-Shaabi. NLO håpte å øydeleggje alle sultanata og til slutt samle alle med Den arabiske republikken Jemen. Mest støtte for NLO kom frå Radfan og Yafa, så britane sette i verk Operasjon Nutcracker, der Radfan vart sett i brann i januar 1964.[212]

To statar[endre | endre wikiteksten]

Egyptisk militærintervensjon i Nord-Jemen i 1962.

Arabisk nasjonalisme oppstod i somme krinsar som var i mot mangelen på moderniseringsforsøk i Mutawakkilitt-monarkiet. Dette vart tydeleg då imam Ahmad bin Yahya døydde i 1962. Han vart etterfølgd av sonen sin, men offiserar i hæren prøvde å ta over makta, og utløyste den nordjemenittiske borgarkrigen.[213] Hamidaddin-rojalistane fekk støtte av Saudi-Arabia, Storbritannia og Jordan (hovudsakleg våpen og økonomisk støtte, men òg med små militærstyrkar), medan republikanarane fekk støtte av Egypt. Egypt gav republikanarane våpen og økonomisk støtte,m en sendte òg ein stor militærstyrke som deltok i kampane. Israel gav våpen i skjul til rojalistane for å halde egyptarane opptekne i Jemen, og gjere det mindre truleg at Nasser gjekk inn i ein konflikt på Sinai. Etter seks år med borgarkrig, sigra republikanarane (februar 198) og danna Den arabiske republikken Jemen.[214]

Revolusjonen i nord skjedde samstundes med Aden-krisa, som fekk fortgang på avsluttinga av det britiske styret i sør. Den 30. november 1967 vart staten Sør-Jemen danna, som bestod av Aden og det tidlegare Protektoratet Sør-Arabia. Denne sosialiststaten vart seinare offisielt kjend som Den demokratiske folkerepublikken Jemen og eit nasjonaliseringsprogram vart sett i verk.[215]

Den britiske hæren mot opprørar i dei britisk kontrollerte områda i Sør-Arabia, 1967.

Forholda mellom dei to jemenittiske statane svinga mellom fredfullt og fiendskap. Sør-Jemen var støtta av Austblokka. Nord-Jemen klarte ikkje å få den same støtta noko stad. I 1972 utkjempa dei to statane ein krig. Krigen vart løyst med ein våpenkvile og forhandlingar med Den arabiske ligaen som meklar, der det vart erklært at ei samling av dei to statane kom til å skje ein gong. I 1978 vart Ali Abdallah Saleh president for Den arabiske republikken Jemen.[216] Etter krigen klaga Nord-Jemen over at Sør-Jemen fekk støtte frå utlandet. Dette omfatta Saudi-Arabia.[217]

I 1979 oppstod det nye kampar mellom dei to statane, og det var nye forsøk på å samle dei to landa.[216]

Nord-Jemen (i oransje) og det marxistiske Sør-Jemen (i blått) før 1990.

I 1986 vart tusenvis drepne i den sørjemenittiske borgarkrigen. President Ali Nasser Muhammad flykta nordover og vart seinare dømd til døden for landssvik..[216]

Samlinga og borgarkrig[endre | endre wikiteksten]

I 1990 kom dei to styresmaktene til full semje og dei to landa vart slått saman til Jemen den 22. mai 1990 med Saleh som president.[216] Presidenten i Sør-Jemen, Ali Salim al-Beidh, vart visepresident.[216] Eit samla parlament vart oppretta og ein vart samd om ei grunnlov.[216] I parlamentsvalet i 1993, det første etter samlinga, vann Den allmenne folkekongressen 122 av 301 sete.[218]:309

Etter invasjonen i Kuwait i 1990, var presidenten i Jemen mot militærinnbalnding frå ikkje-arabiske statar.[219] Som medlem av Tryggleiksrådet for 1990 og 1991, avstod Jemen frå ei rekkje SN-resolusjonar som omhandla Irak og Kuwait[220] og stemnde mot «bruk av makt-resolusjonen». Stemma gjorde USA rasande.[221] Saudi-Arabia kasta ut 800 000 jemenittar i 1990 og 1991 for å straffe Jemen for motstanden deira mot krigen.[222]

Etter opprør mot matmangel i store byar i 1992, vart det oppretta ei ny koalisjonsregjering av parti frå begge dei tidlegare jemenittiske statane i 1993. Visepresidenten al-Beidh trekte seg attende til Aden i august 1993 og sa at han ikkje ville kome tilbake til regjeringa før klagene hans vart handsama. Dette omfatta vald i nord mot Det jemenittiske sosialistpartiet hans, i tillegg til økonomisk marginalisering av dei sørlege områda.[223] Forhandlingar om å ende den politiske stillstanden vart einn i 1994. Regjeringa til statsminister Haydar Abu Bakr Al-Attas fekk lite gjort på grunn av den politiske striden.[224]

Det vart signert ein avtale mellom dei nordlege og sørlege leiarane i Amman i Jordan den 20. februar 1994, men dette stoppa ikkje borgarkrigen. Under desse kampane, samla både dei nordlege og sørlege armeane (som aldri var blitt slått saman) seg langs dei respektive grensene sine.[225] The Mai – July den jemenittiske borgarkrigen i mai-juli 1994 førte til tap for den sørlege armeen og mange frå Det jemenittiske sosialistpartiet og andre sørstatsfolk flykta i eksil.[treng kjelde] Saudi-Arabia gav aktivt støtte til dei sørlege områda under borgarkrigen.[226]

Dagens Jemen[endre | endre wikiteksten]

Bøn under Ramadan i Sana'a.

Saleh vart den første direkte valte presidenten i Jemen etter presidentvalet i 1999, og vann med 96,2 % av stemmene.[218]:310 Den einaste andre kandidaten var Najeeb Qahtan Al-Sha'abi, son av Qahtan Muhammed al-Shaabi, ein tidlegare president i Sør-Jemen. Sjølv om han var medlem av Den allmenne folkekongressen til Saleh, så stilte Najeeb som sjølvstendig.[227]

I oktober 2000 døydde 17 amerikanarar etter eit sjølvmordsåtak mot det amerikanske marinefartøyet «USS Cole» i Aden. Al-Qaida fekk skulda. Etter 11. september-åtaka i USA, forsikra president Saleh den amerikanske presidenten George W. Bush om at Jemen stod på hans side i krigen mot terror. I 2001 oppstod det vald kring ei folkeavstemming som visstnok støtta ei forlenging av regjeringstida og auka makt til Saleh.

Sjiaopprøret i Jemen byrja i juni 2004, då den geistlege Hussein Badreddin al-Houthi, leiar for den sjiamuslimske Zaidi-sekta, starta eit opprør mot dei jemenittiske styresmaktene. Styresmaktene hevda at houthiane prøvde å styrte regjeringa og innføre religiøse sjia-lover. Opprørarane hevda at dei «forsvarte samfunnet sitt mot diskriminering» og åtak frå regjeringa.[228]

Sana'a slit med vassmangel.[229]

I 2005 vart minst 36 menneske drepen i kampar mellom politiet og demonstrantar over stigande drivstoffprisar.

I presidentvalet den 20. september 2006, vann Saleh med 77,2 % av stemmene. Hovudrivalen hans, Faisal bin Shamlan, fekk 21,8 %.[230][231] Saleh starta ein ny presidentperiode den 27. september.[232]

Ein sjølvmordsbombar tok livet av åtte spanske turistar og to jemenittar i provinsen Marib i juli 2007. Det var ei rekkje bombeåtak mot politiet, embetsmenn, diplomatar, utanlandske forretningsfolk og turistar i 2008. Bilbomber utafor den amerikanske ambassaden i Sana'a tok livet av 18 menneske, inkludert seks av angriparane i september 2008. Under eit opposisjonsmøte i 2008 Sana'a vart eit krav om valreformar møtt med skyting frå politiet.

Al Qaida[endre | endre wikiteksten]

I januar 2009 vart dei saudiarabiske og jemenittiske greinene av al-Qaida slått saman til Al-Qaida på Den arabiske halvøya (AQAP). Al Qaida på Den arabiske halvøya er basert i Jemen, og mange av medlemmane var saudiarabarar som kom frå Guantanamo Bay.[233] Saleh sleppte fri 176 al-Qaida-mistenkte etter god oppførsel, men terroristaktivitetane heldt fram.

Den jemenittiske hæren gjekk til nye åtak mot sjia-opprørarar i 2009, assistert av saudiarabiske styrkar. Titusenvis av folk vart forflytta i kampane. Ein ny våpenkvile kom til i februar 2010. Mot slutten avåret hevda Jemen at 3 000 soldatar var drepne i nye kampar. Sjia-opprørarane skulda Saudi-Arabia om å støtte salafi-grupper for å undertrykke zaidismen i Jemen.[234]

Somme meldingar har indikert at amerikanske krigsfly, etter ordre frå presidenten Barack Obama, avfyrte kryssarmissil mot det embetsfolk i Washington hevda var treningsleirar for Al Qaida i provinsane Sana'a og Abyan den 17. desember 2009.[235] I staden for Al-Qaida, vart ein landsby råka og 55 sivile mista livet.[236] Leiarar i Jemen sa at åtaket tok livet av 60 sivile, 28 av dei barn. Eit anna luftåtak vart gjennomført den 24. desember.[237]

Amerikanarane utførte ei rekkje droneåtak i Jemen for å hindre det ein meinte var ein aukande terrortrugsel på grunn av det politiske kaoset i landet.[238] Sidan desember 2009 har amerikanske åtak i Jemen blitt utført av det amerikanske militæret med etterretningsstøtte av CIA.[239] Det vart demonstrert mot droneåtaka av menneskerettsgruppa som sa dei tok livet av uskuldige sivile, og at det amerikanske militæret og CIA mangla nok oversikt.[240] Kontroversen over dei amerikanske droneåtaka breidde om seg etter eit åtak i Jemen i september 2011 som tok livet av Anwar al-Awlaki og Samir Khan, begge amerikanske borgarar.[241] Eit anna droneåtak i oktober 2011 tok livet av tenåringssonen til Anwar, Abdulrahman al-Awlaki. Dei amerikanske droneåtaka fortsette etter at president Saleh var fjerna.[242]

I 2015 kjempa dei sjiamuslimske houthiar mot Den islamske staten,[243] Al Qaida,[244] og Saudi-Arabia.[245] Amerikanarane støtta den saudiarabiske militærintervensjonen i Jemen mot houthiane,[246] men mange i amerikanske SOCOM skal visstnok vere for houthiane, sidan dei har ein effektiv styrke somm har slått attende al-Qaida og i nyare tid IS i Jemen.[247] The Guardian rapporterte at «Dei einaste gruppe som dreg nytte av at krigen varer, er jihadistar frå den islamske staten og al-Qaida på Den arabiske halvøya (AQAP), og sistnemnte vil truleg få større påverknad midt i dette kaoset. Isis tok ansvaret for sjølvmordsbomber i Houthi-moskear og Sana’a då ein trudde at dei ikkje hadde tilhald i landet, medan AQAP har halde fram å ta område i Aust-Jemen utan at dei amerikanske droneåtaka har stoppa dei.»[248]

Revolusjon og etterverknad[endre | endre wikiteksten]

Demonostrasjonar i Sana'a, 3. februar 2011
██ Kontrollert av houthiar og Saleh-lojalistar ██ Kontrollert av Hadi-lojalistar ██ Kontrollert av al-Qaida og Den islamske staten-tilknytte Ansar al-Sharia ██ Kontrollert av Den sørlege rørsla

Den jemenittiske revolusjonen i 2011 følgde andre massdemonstrasjonar under den arabiske våren tidleg i 2011. Demonstrasjonane var først mot arbeidsløyse, økonomiske tilhøve og korrupsjon, i tillegg til at dei var i mot forslaget til regjeringa om å endre grunnlova, slik at sonen til Saleh kunne arve presidentskapet.

I mars 2011 opna politiske snikskyttarar eld mot pro-demokratiske demonstrantar i Sana'a, og tok livet av meir enn 50 menneske. I mai vart dusinvis drepne i kampar mellom soldatar og stammefolk i Sana'a. På dette tidspunktet byrja Saleh å miste internasjonal støtte. I oktober 2011 vann den jemenittiske menneskerettsaktivisten Tawakul Karman Nobels fredspris og Tryggleiksrådet fordømde valden og bad endringar i styret av landet. Den 23. november 2011, flydde Saleh til Riyadh, i nabolandet Saudi-Arabia, for å signere planen til Golfrådet om ein politisk overgang, som han tidlegare hadde avvist. Då han signerte dokumentet gjekk han med på å lovleg overføre embetet og styresmakta til vispresidenten Abd Rabbuh Mansur Hadi.

Hadi tok til i stillinga for ein toårsperiode då han vann presidentvalet i februar 2012, der han var den einaste kandidaten. Ei samlingsregjering - inkludert ein statsminister frå opposisjonen - vart forma. Al-Hadi leia forslaget til ei ny grunnlov, etterfølgd av parlaments- og presidentval i 2014. Saleh kom attende i februar 2012. Med tusenvis av demonstrantar i gatene, gav parlamentet han full immunitet mot straffeforfølging. Sonen til Saleh, general Ahmed Ali Abdullah Saleh har framleis ei sterk stilling i delar av militæret og tryggleiksstyrkane.

AQAP tok skulda for eit sjølvmordsåtak i februar 2010 ved presidentpalasset, som tok livet av 26 personar frå den republikanske garden dagen då president Hadi vart eidsvoren. AQAP stod òg bak eit sjølvmordsåtak som tok livet av 96 soldatar i Sana'a tre månader seinare. I september 2012 tok ei bilbombe i Sana'a livet av 11 mennske, dage etter ein lokal al-Qaida-leiar, Said al-Shihri, vart rapportert drepen i sør. Etter valet av president Abd Rabbuh Mansur Hadi, klarte det jemenittiske militæret og presse Ansar al-Sharia attende og ta attende Shabwah guvernement.

Saudiarabisk luftåtak mot Sana'a, 12. juni 2015. Saudi-Arabia opererte utan eit SN-mandat.

Den sentrale styresmakta i Sana'a vart verande svak og avverga utfordringar frå sørlege separatistar og sjia-opprørarar i tillegg til AQAP. Shiaopprøret forsterka seg etter Hadi tok makta, og eskalerte i september 2014 då antistatlege styrkar leia av Abdul-Malik al-Houthi feide inn i hovudstaden og tvang Hadi til å gå med på ei «samlingsregjering».[249] Houthiane nekta så å delta i regjeringa,[250] men dei fortsette å leggje press på Hadi og ministrane hans, og bombarderte til og med privathuet til presidenten og sette han i husarrest,[251] fram til regjeringa gjekk av i januar 2015.[252] Månaden etter oppløyste houthiane parlamentet og erklærte ein revolusjonskomité under Muhammed Ali al-Houthi som ei mellombels styresmakt i Jemen. Abdul-Malik al-Houthi, eit syskenbarn av den nye fungerande presidenten, kalla kuppet ein «praktfull revolusjon». «Grunnlovserklæringa» frå 6. februar 2015 vart avvist av opposisjonspolitikarane og utanlandske statar, inkludert Dei sameinte nasjonane.[34]

Hadi klarte å flykte frå Sana'a til Aden, heimbyen og skansen i sør, den 21. februar. Han talte så på fjernsyn der han trekte attende oppseiinga si, fordømde kuppet og bad om å bli anerkjend som den rettmessige presidenten av Jemen.[37] Månaden etter erklærte Hadi Aden for å vere «mellombels hovudstad» i Jemen.[40][253] Houthiane avviste initiativet til Golfrådet og fortsette å flytte sørover mot Aden. Alt amerikansk militærpersonell vart evakuert og president Hadi vart tvungen på flukt til Saudi-Arabia. Den 26. mars annonserte Saudi-Arabia operasjonen al-Hazm Storm og byrja med luftåtak mot houthiane, som dei hevda fekk støtte av Iran. Dei byrja å byggje opp styrkar langs grensa til Jemen. Koalisjonen dei leia omfatta Dei sameinte arabiske emirata, Kuwait, Qatar, Bahrain, Jordan, Marokko, Sudan, Egypt og Pakistan. USA annonserte at dei støtta med etterretning, finne mål og logistikk. Saudi-Arabia og Egypt avviste ikkje bakkeoperasjonar.

Geografi[endre | endre wikiteksten]

For meir om dette emnet, sjå Jemenittisk geografi.
Landskap i Haraaz i Jemen.
Landskap i Haraaz i Jemen.
Fjell i Nord-Jemen

Jemen ligg i Vest-Asia heilt sør på Den arabiske halvøya ved Arabiahavet, Adenbukta og Raudehavet. Det ligg sør for Saudi-Arabia og vest for Oman, mellom 12° og 19° N og lengdegradene 42° og 55° E.

Fleira øyar i Raudehavet, som Hanishøyane, Kamaran og Perim, i tillegg til Socotra i Arabiahavet, høyrer til Jemen. Mange øyane er vulkanske, til dømes Jabal al-Tair som hadde eit vulkanutbrot i 2007 og før det i 1883.

Landet har eit areal på 527 970 km² og er det 50. største landet i verda etter areal. Det har liknande storleik som Thailand.

Landet kan geografisk delast inn i fire hovudregionar: Kystslettene i vest, dei vestlege høglanda, dei austlege høglanda og Rub al Khali i aust.

Tihamah («dei varme landa» eller «den varme jorda») dannar ein særs tørr og flat kystslette langs heile den jemenittiske kysten av Raudehavet. Trass i at området er tørt, finst det mange lagunar som gjer regionen særs myrlendt og eit høvande yngleområde for malariamygg. Det finst store halvmåneforma sanddyner. Fordampinga i Tihamah er så stor at elvar frå høglandet aldri når havet, men dei medverkar til dei omfattande reservane av grunnvatn. I dag er desse tungt utnytta for jordbruk. Nær landsbyen Madar kring 50 km nord for Sana'a, er det funne dinosaurfotavtrykk, som indikerer at området ein gong var ei gjørmete slette.

Tihamah endrar brått i ein skrent ved dei vestlege høglanda. Dette området har mange utbygde terrassar for jordbruk og det høgaste regnfallet i heile Arabia. Det aukar raskt frå 100 mm i året til kring 760 mm i året i Taiz og over 1000 mm i Ibb.

Temperaturane er særs høge om dagen, men fell dramatisk om natta. Det finst elvar i høglandet som renn året rundt, men desse når aldri havet på grunn av den høge fordaminga i Tihamah.

Det sentrale høglandet er eit omfattande fjellområde med ei høgd på over 2000 moh. Dette området er tørrare enn dei vestlege høglanda på grunn av regnskuggeeffekten, men får framleis nok regn i våte år til å oppretthalde eit jordbruk. Lagring av vatn vert nytta til kunstig vatning og dyrking av kveite og bygg. Sana'a ligg i denne regionen. Det høgaste punktet i Jemen er Jabal an Nabi Shu'ayb på 3666 moh.

Vassreservoar i Haraz i Jemen.

Den jemenittiske delen av ørkenen Rub al Khali i aust er mykje lågare, rundt 1000 moh, og får nesten ingen regn i det heile. Han er berre busett av beduinske kamelgjetarar. Den aukande vassmangelen i landet har gjeve aukande uro òg internasjonalt.

Klima[endre | endre wikiteksten]

Jemen har eit forholdsvis fuktig klima, i alle fall til Arabia og vere. Kvar sommar strøymer ein vind frå Somalia mot India. Når denne vinden strøymer over dei høgareliggande områda i vest, kan det utløyse ein god del nedbør og torebyger. Desse områda er òg forholdsvis fuktige resten av året, og ein kan få snø på dei høgaste toppane. Enkelte område her kan få rundt 500 mm nedbør i året. Kysten av Adenbukta kan få enkelte regnbyger om sommaren, men dei indre ørkenområda er like tørr som resten av den arabiske halvøya.


Politikk[endre | endre wikiteksten]

På grunn av den jemenittiske revolusjonen er det venta at grunnlova i Jemen kjem til å bli omskriven, etterfølgd av nye val. Dei nasjonale styresmaktene styrer hovudstaden og dei største byane, men somme andre regionar er utafor rekkjvidda til regjeringa og vert styrte av væpna militante grupper, som tok kontroll under kaoset som oppstod i opprøra i 2011-2012. Dei største gruppen er Ansar al-Sharia (ei grein av eller tilknytt Al Qaida på Den arabiske halvøya), som har erklært fleire «islamske emirat» i dei sørlege provinsane Abyan og Shabwah, og houthiar, ei sjiamuslimsk opprørsgruppe i Saada guvernement.

Jemen er ein republikk med eit tokramra lovgjevingsmakt. Under grunnlova i 1991 delte ein valt president, eit valt Representantråd på 301 sete og eit utpeikt Shuraråd på 111 seter makta. Presidenten er statsleiar, medan statsministeren er regjeringssjef.

Grunnlova frå 1991 seier at presidenten må veljast av folket frå minst to kandidatar støtta av minste femten medlemmar av parlamentet. Statsministeren vert så utpeikt av presidenten, og må godkjennast av to tredjedelar av parlamentet. Presidentperioden er sju år, og parlamentet vert valde for seks år. Alle over 18 år har stemmerett, men berre muslimar kan bli valde til embete.[254]

President Ali Abdullah Saleh vart den første valde presidenten i det samla Jemen i 1999 (men han hadde vore president i Jemen sidan 1990 og president i Nord-Jemen sidan 1978). Han vart valt på ny i september 2006. Sigeren til Saleh vart av internasjonale observatørar rekna som «delvis fritt», men det vart valdelege episodar, brot på pressefridom og skuldringar som svindel, i samband med valet.[255] Parlamentsval vart halde i april 2003 og Den allmenne folkekongressen (GPC) opprettheldt eit absolutt fleirtal. Saleh (GPC) sat nesten utan opposisjon som president fram til 2011, då lokal frustrasjon breidde om seg då han nekta å halde eit nytt val, i tillegg til at den arabiske våren samstundes slo til for fullt med massedemonstrasjonar. I 2012 vart han tvungen til å gå av, men er framleis ein viktig aktør i jemenittisk politikk.

Grunnlova krev ein sjølvstendig domsstol. Dei tidlegare nordlege og sørlege lovverka har blitt samla. Rettssystemet omfattar separate handelssdomstolar og ein høgsterett i Sana'a. Sjaria er hovudkjelda til lovene, og mange rettssaker vert debattert i forhold til religiøse lover og mange dommarar er religiøse lærde i tillegg.

Utanrikspolitikk[endre | endre wikiteksten]

Saleh ved Pentagon, 8. juni 2004.

Geografien og dei herskande imamane i Nord-Jemen har halde landet isolert frå ytre påverknad før 1962. Forholdet til Saudi-Arabia vart definert i Taif-avtalen i 1934, som teikna grensa i den nordlegaste delen av landet mellom dei to kongedøma og sette rammeverket for handel og anna. Taif-avtalen har blitt fornya kvart 20. år og vart sist gong stadfesta i 1995. Forholdet til dei britiske kolonistyresmaktene i Aden og dei sørlege områda var vanlegvis spent.

Sovjetiske og kinesiske bistandsmisjonar i 1958 og 1959 var det første viktige, ikkje-muslimske nærværet i Nord-Jemen. Etter revolusjonen i september 1962, vart Den arabiske republikken Jemen ein nær alliert med og tungt avhengig av Egypt. Saudi-Arabia støtta rojalistane i forsøket deira på å slå republikanarane, og anerkjende ikkje Den arabiske republikken Jemen før 1970. Samstundes hadde Saudi-Arabia direkte kontakt med jemenittiske stammer, som stundom forsura det offisielle forholdet til den jemenittiske regjeringa. Saudi-Arabia var fiendtleg innstilt til alle former for politisk og sosial reform i Jemen[256] og fortsette å gje økonomisk støtte til stammehøvdingar.[257]

I februar 1989 vart Nord-Jemen med Irak, Jordan og Egypt i Arabisk samarbeidsråd (ACC), ein organisasjon delvis skapt som svar til grunnlegginga av Golfrådet og var meint å pleie tettare økonomisk samarbeid og integrasjon mellom medlemmane. Etter samlinga vart Republikken Jemen akseptert som medlem av ACC. Etter krisa i Persiabukta har ACC vore inaktivt. Jemen er ikkje medlem av Golfrådet, hovudsakleg på grunn av den republikanske regjeringa..[258]

Jemen er medlem av Dei sameinte nasjonane, Den arabiske ligaen og Organisasjonen for islamsk samarbeid, og deltar òg i Organisasjonen av alliansefrie nasjonar. Republikken Jemen aksepterte ansvaret for alle avtalar og gjeld som føregjengarane hadde, Den arabiske republikken Jemen (YAR) og Den demokratiske folkerepublikken Jemen (PDRY). Jemen har samtykka til Ikkjespreiingsavtalen.

Den jemenittiske presidenten Abd Rabbuh Mansur Hadi med den amerikanske utanriksministeren John Kerry, 29. juli 2013.

Sidan slutten av borgarkrigen i 1994, er det gjort konkrete framsteg på den diplomatiske fronten i å gjenopprette normale samband med nabolanda til Jemen. Sommaren 2000 signerte Jemen og Saudi-Arabia ein internasjonal grenseavtale som avslutta ein 50 år lang krangel om plasseringa av grensa mellom dei to landa. Fram til signeringa fredsavtalen mellom Jemen og Saudi-Arabia i juli 2000,[259] var den nordlege grensa til Jemen udefinert. Den arabiske ørkenen hindra likevel menneske frå å bu der. Jemen avslutta striden med Eritrea om Hanishøyane i 1998. Den saudiarabisk-jemenittiske muren vart bygd av Saudi-Arabia for å hindre ulovleg innvandring og smugling av narkotika og våpen.[260] The Independent skreiv ein artikkel om at «Saudi-Arabia, ein av dei mest høglydte kritikarane av «tryggleiksgjerdet» til IsraelVestbreidda, følgjer i det stille Israel sitt døme med å reise ein mur langs si eiga grense mot Jemen».[261]

Menneskerettar[endre | endre wikiteksten]

Styresmaktene og tryggleiksstyrkane verkar ofte å lide under stor korrupsjon,[262] og har vore ansvarleg for tortur, umenneskeleg hamdsaming, og utanrettslege avrettingar. Folk blir vilkårleg arresterte, særleg i sør, og heimane til folk vilkårleg gjennomsøkt. Langvarig varetektsforvaring er eit alvorleg problem, og rettsleg korrupsjon, ineffektivitet og utøvande innblanding undergraver rettstryggleiken. Ytringsfridom, pressefridom og religionsfridom er alle særs avgrensa.[263] Journalistar som er kritiske til staten vert ofte plaga og truga av politiet.[220] Homoseksualitet er ulovleg og straffbart med døden.[264]

Sidan starten av sjia-opprøret, har mange folk skulda for å støtte Al-Houthi blitt arrestert og fengsla utan skuldingar eller rettssak.[265]

U.S. Committee for Refugees and Immigrants har rapportert om fleire brot på flyktning- og asylsøkjarrettar. Dei jemenittiske styrsmaktene skal ha deportert mange utlendingar utan å gje dei tilgang til SN sin høgkommissær for flyktningar, trass i at SN mange gonger har bede om dette. Flyktningar rapporterte om vald retta mot seg medan dei budde i flyktningleirar. Jemenittar gjekk inn i leirar og valdtok og slo flyktningar som straff i 2007.[266]

Jemen er rangert sist av 135 land i 2012 på ei liste over kjønnsskilnader.[267] Human Rights Watch rapporterte om diskriminering og vald mot kvinner, og avskaffinga om aldersgrensa på femten år for ekteskap. Puberteten (av somme tolka så lågt som ni år) vart sett som krav for ekteskap i staden.[268] Publisitet om ei sak der ei ti år gammal jemenittisk jente vart skild, førte barnebryllaup fram i lsyet ikkje berre i Jemen, men òg verda over.[269][270]

Menneskehandel[endre | endre wikiteksten]

Det amerikanske utanriksdepartementet klassifiserte i 2013 Jemen på tredje nivå når det kom til menneskehandel,[271] som vil sei at staten ikkje oppnår minstekravet mot menneskehandel og ikkje gjer nok for å hindre dette.[272]

Jemen avskaffa offisielt slaveri i 1962,[273] men slaveri vert framleis praktisert.[274]

Militæret[endre | endre wikiteksten]

Jemenittiske soldatar

Dei væåna styrkane i Jemen omfattar den jemenittiske hæren (omfattar den republikanske garden), marinen (inkludert marinesoldatar) og det jemenittiske luftforsvaret (Al Quwwat al Jawwiya al Yamaniya). Det pågår for tida ei stor omorganisering av dei væpna styrkane. Det samla luftforsvaret og luftstyrkane er no under ein kommando. Marinen held til i Aden. Dei samla væpna styrkane utgjer kring 401 000 aktive personell, inkludert vernepliktige. Den arabiske republikken Jemen og Den demokratiske folkerepublikken Jemen gjekk saman og danna Republikken Jemen den 22. mai 1990.[275] Den øvste leiaren for dei væpna styrkane er feltmarskalk Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi, presidenten i Jemen.

Talet på militært personell i Jemen er relativt høgt. Totalt har Jemen den nest største militærstyrken på Den arabiske halvøya etter Saudi-Arabia. I 2012 var dei aktive soldatane estimert som følgjer: hæren 390 000; marinen 7 000 og luftforsvaret 5 000. I september 2007 annonserte regjeringa gjeninnføringa av obligatorisk verneplikt. Forsvarsbudsjettet til Jemen utgjorde i 2006 kring 40 % av det totale budsjettet i landet.

Administrativ inndeling[endre | endre wikiteksten]

For meir om dette emnet, sjå guvernement i Jemen.
Guvernement i Jemen.

Mot slutten av 2004 var Jemen delt inn i tjue guvernement (muhafazat - Det siste som kom til var Raymah guvernement, som vart oppretta i 2004) pluss ein kommune kalla «Amanat Al-Asemah» (som omfattar hovudstaden Sana'a).[276] Eit guvernement til (Soqatra guvernement) vart oppretta id esember 2013 som utgjorde øya Socotra, tidlegare ein del av Hadramaut guvernement.[277] Guvenementeta er vidare delt inn i 333 distrikt (muderiah), som igjen er delt inn i 2 210 underdistrikt og så 38 284 landsbyar (tal frå 2001).

I 2014 valte eit forfatningspanel å dele landet inn i seks regionar - fire i nord og to i sør, med hovudstaden Sana'a utanfor regionane.[278] Dette var ein medverkande faktor til statskupp til houthiane.[279][280][281]

  1. Saada
  2. Al Jawf
  3. Hadhramaut (fastlandet) og Socotra (til havs)
  4. Al Mahrah
  5. Hajjah
  6. 'Amran
  7. Al Mahwit
  8. Amanat Al Asimah
    (Sana'a by)
  9. Sana'a
  10. Ma'rib
  11. Al Hudaydah
  12. Raymah
  13. Dhamar
  14. Ibb
  15. Dhale
  16. Al Bayda
  17. Shabwah
  18. Taiz
  19. Lahij
  20. Abyan
  21. Aden
  22. Socotra[277]


Økonomi og infrastruktur[endre | endre wikiteksten]

I følgje CIA, hadde Jemen i 2013 eit BNP på 61,63 milliardar USD, med ei inntekt per innbyggjar på 2 500 USD. Tenester er den største økonomisektoren (61,4 % av BNP), etterfølgd av industrisektoren (30,9 %) og jordbruk (7,7 %). Av desse representerer petroleumsproduksjon rundt 25 % av BNP og 63 % av inntektene til staten.[282] I følgje FAO, representerte jordbruk tidlegare 18–27 % av BNP, men dette har endra seg dei seinare åra.[283] Viktige jordbruksprodukt er korn, grønsaker, frukt, belgfrukt, khat, kaffi, bomull, meieriprodukt, fisk, buskap (sau, geiter, kyr og kamelar) og høns.[282]

Kaffiplantasje i Nord-Jemen.

Dei fleste jemenittane er tilsette i jordbruk. Jordbruket i Jemen er mangfaldig. Durra er den vanlegaste avlinga. Det vert òg dyrka bomull og mange frukttre med mango som det mest verdifulle. Eit stort problem i Jemen er dyrkinga av khat, ei mild narkotisk plante som frigjev stimuli når det vert togge, og brukar opp kring 40 % av vassreservane kring Sana'a kvart år, og dette talet aukar. Somme jordbruksmetodar har brukt for mykje vatn kring Sana'a slik at dei har fortrengt viktige avlingar. Dette har ført til auka matvareprisar. I følgje Verdsbanken har aukande matprisar pressa landet seks prosent aleine lenger inn i fattigdom i 2008.[284] Det er gjort forsøk frå staten og Dawoodi Bohra-samfunnet i Nord-Jemen på å erstatte khat med kaffiplantasjar.[285]

Industrisektoren i Jemen er basert på produksjon av råolje og raffinering av petroleum, matproduksjon, handverk og småskalaproduksjon av bomullstekstilar og lêrvarer, aluminiumsprodukt, reparasjon av handelsskip, sement og naturgassproduksjon. I 2013 hadde landet ein industriell produksjonsvekst på 4,8 %.[282] Landet har òg store førekomstar av naturgass.[286] Det første LNG-verket i Jemen kom i produksjon i oktober 2009.

I følgje CIA er arbeidsstyrken i 2013 på i alt sju millionar arbeidarar. Arbeidsløysa i 2003 var på 35 %.[282]

I 2013 vart det eksportert for 6,694 milliardar frå Jemen. Hovudeksportvarene er råolje, kaffi, tørka og salta fisk og flytande naturgass. Desse produkta vart hovudsakleg sendte til Kina (41 %), Thailand (19,2 %), India (11,4 %) og Sør-Korea (4,4 %). Importen i 2013 var i alt på 10,97 mrd. USD. Dei viktigaste importvarene er maskineri og utstyr, mat, buskap og kjemikal. Desse produkta vert hovudsakleg importerte frå EU (48,8 %), UAE (9,8 %), Sveits (8,8 %), Kina (7,4 %) og India (5,8 %).[282]

DNO borar etter olje i Jemen.

Vassforsyning og reinhald[endre | endre wikiteksten]

Ein av nøkkelutfordringane i landet er vassmangel, særleg i høglanda. Ein viktig faktor er den store graden av fattigdom som gjer det vanskeleg å finne økonomi til å betale for tenestetilbodet og byggje ut infrastruktur. Jemen er eit av dei fattigaste landa i verda og landet med minst vassforsyning i Arabia. I snitt har ein jemenittar berre tilganga til 140 kubikkmeter vatn i året, medan snitt i Midtausten elles er 1000 kubikkmeter, og den internasjonale grensa for vassbelasting er 1700 kubikkmeter i året.[287] Hovudvasskjelda til Jemen er grunnvatn, men vasspegelen har falle så kraftig at landet er utan levedyktige vasskjelder. I Sana'a var til dømes vasspegelen 30 meter under overflata i 1970-åra, men har falle til 1200 meter under overflata i 2012. Grunnvatnet har ikkje blitt regulert av dei jemenittiske styresmaktene.[288] Sjølv før revolusjonen var vassituasjonen i Jemen skildra som stadig meir skrekkeleg av ekspertar som frykta at Jemen kom til å bli det første landet utan vatn.[289] Jordbruket i Jemen utnyttar opp til 90 % av vatnet i landet, sjølv om det berre genererer kring 6 % av BNP. Mange jemenittar er derimot avhengige av småskala jordbruk. Halvparten av vatnet i jordbruket vert nytta til å dyrke khat. Det tyder at i eit så vassfattig land som Jemen, der halve folkesetnaden står i fare for matmangel, vert 45 % av vatnet nytta til å ei avling som ikkje gjev nokon næring.[288]

Under den jemenittiske borgarkrigen i 2015 vart situasjonen enno verre. 80 % av folkesetnaden kjempar med å ha tilgang til drikke- og vaskevatn.[290]

Demografi[endre | endre wikiteksten]

Etnoreligiøse grupper i 2002

Folketalet i Jemen er 24 millionar i følgje estimat frå 2014. 46 % av folkesetnaden er under 15 år gamle, og 2,7 % er over 65 år. I 1950 var det 4,3 millionar innbyggjarar i landet.[291][292] Innan 2050 er det venta folketalet estimert til å auke til kring 60 millionar.[293] Jemen har ein høg fødselsrate, kring 4,45 barn per kvinne. Dette er det 30. høgaste i verda.[294] Folketalet i Sana'a aukar raskt, frå kring 55 000 i 1978[295] til nesten to millionar tidleg på 2000-talet.

Jemenittiske barn i Sana'a.

I følgje CIA World Factbook er dei etniske gruppene i Jemen hovudsakleg arabarar, etterfølgd av afroarabarar, sørasiatar og europearar.[282] Då dei tidlegare statane Nord- og Sør-Jemen vart grunnlagd, flytta dei fleste minoritetsgruppene.[296] Jemen er i stor grad eit stammesamfunn.[297] I dei nordlege fjellområda er det 400 Zaidi-stammer.[298] Det finst òg arvelege kastegrupper i byormådet som Al-Akhdam.[299] Det er òg jemenittar av persisk opphav. I følgje Muqaddasi, utgjorde persarar ein majoritet av folkesetnaden i Aden på 900-talet.[300][301]

Jemenittiske jødar utgjorde ein gong ein stor jødisk minoritet i Jemen, med ein særeigen kultur som skilde seg frå andre jødiske samfunn i verda.[302] Dei fleste emigrerte til Israel midt på 1900-talet under den jødiske utvandringa frå Arabia og Operasjon Magic Carpet.[303] Det er estimert at 100 000 folk av indisk opphav bur i dei sørlege delane av landet, kring Aden, Mukalla, Shihr, Lahaj, Mokha og Hodeidah.[304]

Jemen er det einaste landet på Den arabiske halvøya som har signert to internasjonale avtalar datert attende til 1951 og 1967 om vern av flyktningar.[305] I følgje US Committee for Refugees and Immigrants hadde Jemen teke i mot 124 600 flyktningar og asylsøkjarar i 2007. Desse kom hovudsakleg frå Somalia (110 600), Irak (11 000), Etiopia (2 000),[266] og Syria.[306] I tillegg er meir enn 334 000 jemenittar flytta internt på grunn av konfliktar.[305]

Den jemenittiske diasporaen er hovudsakleg konsentrert i nabolandet Saudi-Arabia, der mellom 800 000 og ein million jemenittar bur,[307] og Storbritannia, der det bur mellom 70 000 og 80 000 jemenittar.[308]

Religion[endre | endre wikiteksten]

Det er i hovudsak to islamske religiøse grupper i Jemen: 60%–65 % av den muslimske folkesetnaden er sunnimuslimar og 35%–40 % er sjiamuslimar, i følgje International Religious Freedom Report.[309] Sunnina er hovudsakleg shafi'i, men ei stor gruppe er òg maliki og hanbali. Sjiane er hovudsakleg zaidi.[310][311]

Sunniane dominerer i sør og søraust. Zaidiane er hovudsakleg i nord og nordvest, medan ismailane er i sentra som Sana'a og Ma'rib. Det er blanda samfunn i dei større byane. Kring 1 prosent av jemenittane er ikkje-muslimar - og er anten kristne, jødar eller hinduar, eller ikkje-religiøse.[312]

Språk[endre | endre wikiteksten]

Jente frå Sana'a.

Moderne standararabisk er det offisielle språket i Jemen. Jemenittisk arabisk vert snakka i fleire regionale dialektar. I Mahra-området lengst aust og på øya Soqotra, snakkar dei fleire ikkje-arabiske språk.[313][314] Jemenittiske teiknspråk vert nytta av døve.

Jemen er ein av heimlanda til den sørsemittiske språkfamilien. Mehri er det største sørsemittiske språket som vert tala i nasjonen, med meir enn 70 000 brukarar. Den etniske gruppa i seg sjølv vert kalla Mahra. Soqotri er eit anna sørsemittisk språk med talarar på øya Socotra som er isolert frå presset frå arabisk på det jemenittiske fastlandet. I følgje ei folketejling i 1990 i Jemen, var det 57 000 som brukte språket.[315]

Jemen var òg heimstad for gamle sørarabiske språk. Av desse formspråka verkar Jabal Razih, framleis å vere i bruk lengst nordvest i landet.

Kultur[endre | endre wikiteksten]

Nasjonalmuseet i Sana'a.‌
Typisk jemenittisk hus.

Jemen er eit kulturrikt land med påverknad frå mange sivilisasjonar, som den tidlege sivilisasjonen Sjeba.

Media[endre | endre wikiteksten]

Dans i Sa'dah, nordvest Jemen.

Radiosendingane i Jemen byrja seint i 1940-åra då det framleis var delt i sør av britane og nord av imam-systemet.[316] Etter samlinga av Jemen i 1990, har dei jemenittiske styresmaktene reformert selskapa sine og grunnlagd fleire radiokanalar som sender lokalt. Det vart eit tilbakesteg i 1994 då infrastrukturen vart øydelagd under borgarkrigen.

Fjernsyn er den viktigaste mediaplattforma i Jemen. På grunn av den låge lesekunna i landet, er fjernsyn den viktigaste nyhendekjelda for jemenittane. Det finst seks gratiskanalar med hovudkvarter i Jemen, av desse er fire statseigde.[317]

Jemenittisk filmindustri er på eit tidleg stadion og fram til 2008 var det berre laga to jemenittiske filmar.

Tetar[endre | endre wikiteksten]

Historia til jemenittisk teater går attende minst hundre år, til tidleg på 1900-talet. Både amatørteater og profesjonelle (statlege) teater har framsyningar i dei store byane. Mange av dei viktige diktarane og forfattarane i Jemen, som Ali Ahmed Ba Kathir, Muhammed al-Sharafi og Wajdi al-Ahdal, har skrive teaterverk. Dikt, romanar og noveller av jemenittiske forfattarar som Mohammad Abdul-Wali og Abdulaziz Al-Maqaleh har òg blitt omskrive for scenen. Det har vore jemenittiske produksjonar av skodespel av arabiske forfattarar som Tawfiq al-Hakim og Saadallah Wannous og av vestlege forfattarar som Shakespeare, Pirandello, Brecht og Tennessee Williams. Historisk sett var den sørlege hamnebyen Aden den første teaterbyen i landet, men i seinare år har hovudstaden Sana'a vore vertskap for mange teaterfestivalar, ofte i samband med World Theatre Day.

Idrett[endre | endre wikiteksten]

Fotball er den mest populære idretten i Jemen. Jemen er medlem av FIFA og AFC. Det jemenske landslaget deltar i internasjonale konkurransar. Landet har òg mange fotballag som konkurrerer i nasjonale og internasjonale konkurransar.

Dei mange fjella i Jemen gjev gode høve for utandørsidrett som fjellsykling, fjellklatring, fjellturar, basehopping og anna. Fjellkatring og fjellturar til Sarawatfjella og Jabal an Nabi Shu'ayb, inkludert toppar på over 3000 meter over havet, vert organiserte av lokale og interasjonale alpinbyrå.

Kystområda av Jemen og øya Socotra gjev gode høve for vassport, som surfing, bodyboarding, segling, symjing og dykking. Socotra er ein av dei beste surfedestinasjonane i verda.

Kamelhopping er ein tradisjonell sport som er blitt stadig meir populær blant Zaraniq-stamma på vestkysten av Jemen. Kamelar vert plassert side om side og vinnaren er den som klarar å hoppe over flest kamelar. Hopparane trener året rundt for desse konkurransane. Stammemenn (kvinner får ikkje konkurrere) stappar kjortlane sine rundt livet for å ha meir fridom når dei spring og hoppar.[318]

Verdsarv[endre | endre wikiteksten]

Høghus i Shibam i Wadi Hadramawt.‌

Det finst fire verdsarvstader i Jemen.

  • Den innmura byen Shibam i Wadi Hadhramaut har stått på lista til UNESCO sidan 1982.
  • Gamlebyen i Sana'a har vore busett i over to og eit halvt tusen år og vart oppført på lista i 1986.
  • Den historiske byen Zabid har stått på lista sidan 1993. Han var hovudstad i Jemen frå 1200- til 1400-talet.
  • Den siste verdsarvstaden i Jemen er øygruppa Socotra.

Utdanning[endre | endre wikiteksten]

Nye Sana'a unversitet i Sana.

Lesekunna blant vaksne i 2010 var 64 %.[319] Staten hadde planar om redusere lesekunna til mindre enn 10 % innan 2025.[320] Sjølv om Jemen tilbyr universell, obilgatorisk og gratis utdanning for barn mellom seks og femten år, men det obligatoriske oppmøte vert ikkje handheva.[321]

I følgje Webometrics Ranking of World Universities er dei øvst rangerte universiteta i landet Det jemenittiske universitetet for vitskap og teknologi (6532. plass i verda), Al Ahgaff universitet (8930. plass) og Sanaa universitet (11043. plass).[322]

Helse[endre | endre wikiteksten]

Ein jemenittiske lege undersøker eit spedbarn på ein USAID-klinikk.

I følgje estimat frå 2009 var forventa levealder i Jemen 63,27 år.[282] Trass i store betringar innan helsesystemet i Jemen dei siste tiåra, er systemet framleis særs underutvikla. Dei samla utgiftene på helsevesen i 2004 var 5 % av BNP. Same året var utgiftene per innbyggjar for helsevesen særs lågt samanlikna med andre land i Midtausten, berre 34 USD per innbyggjarar i følgje World Health Organization.

I følgje Verdsbanken steig talet på legar i Jemen med eit snitt på meir enn 7 % mellom 1995 og 2000, men i 2004 var det framleis berre tre legar per 10 000 innbyggjarar. I 2005 hadde Jemen berre 6,1 sjukehussenger tilgjengeleg per 10 000 personar. Helsevesenet er særleg dårleg på landsbygda, berre 25 % av landsbygda er dekte av helsetenester, samanlikna med 80 % i byområda. Dei fleste barnedødsfalla kjem av sjukdom som det finst vaksinar for eller som elles kunne ha vore hindra.[323]

Sana'a kan bli den første hovudstaden i verda som går tom for drikkevatn.[324]

Sjå òg[endre | endre wikiteksten]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. Daniel McLaughlin Jemen: The Bradt Travel Guide p.3
  2. Robert D. Burrowes (2010). Historical Dictionary of Jemen. Rowman & Littlefield. s. 319. ISBN 0810855283. 
  3. St. John Simpson (2002). Queen of Sheba: treasures from ancient Jemen. British Museum Press. s. 8. ISBN 0714111511. 
  4. Kenneth Anderson Kitchen (2003). On the Reliability of the Old Testament. Wm. B. Eerdmans Publishing. s. 116. ISBN 0802849601. 
  5. Yaakov Kleiman (2004). DNA & Tradition: The Genetic Link to the Ancient Hebrews. Devora Publishing. s. 70. ISBN 1930143893. 
  6. Marta Colburn (2002). The Republic of Jemen: Development Challenges in the 21st Century. CIIR. s. 13. ISBN 1852872497. 
  7. Karl R. DeRouen, Uk Heo (2007). Civil Wars of the World: Major Conflicts Since andre verdskrigen, Volume 1. ABC-CLIO. s. 810. ISBN 1851099190. 
  8. «Jemen: World Bank Projects To Promote Water Conservation, Enhance Access To Infrastructure And Services For Poor». World Bank. http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/PROJECTS/0,,contentMDK:20170449~menuPK:64282138~pagePK:41367~piPK:279616~theSitePK:40941,00.html. Henta 26. mai 2016. 
  9. Laura Etheredge (2011). Saudi-Arabia and Jemen. The Rosen Publishing Group. s. 137. ISBN 1615303359. 
  10. Burrowes, Robert. «Why Most jemenittar Should Despise Ex-president Ali Abdullah Saleh». http://www.yementimes.com/en/1550/opinion/488/Why-most-jemenittar-should-despise--ex-president-Ali-Abdullah-Saleh.htm. Henta 26. mai 2016. 
  11. «Transparency International's 2009 corruption index: the full ranking of 180 countries». Transparency international. 17. november 2009. http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/mps-expenses/6589735/Transparency-Internationals-2009-corruption-index-the-full-ranking-of-180-countries.html. Henta 26. mai 2016. 
  12. Ginny Hill, Peter Salisbury, Léonie Northedge and Jane Kinninmont (2013). «Jemen: Corruption, Capital Flight and Global Drivers of Conflict». http://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/public/Research/Middle%20East/0913r_yemen.pdf. Henta 26. mai 2016. 
  13. «The Islah Party». 13. desember 2012. http://www.islamopediaonline.org/country-profile/yemen/political-landscape/islah-party. Henta 26. mai 2016. 
  14. Peter W. Wilson (1994). Saudi-Arabia:The Coming Storm. M.E. Sharpe. s. 129. ISBN 9780765633477. 
  15. Ginny Hill, Peter Salisbury, Léonie Northedge and Jane Kinninmont (2013). «Jemen: Corruption, Capital Flight and Global Drivers of Conflict». http://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/public/Research/Middle%20East/0913r_yemen.pdf. Henta 26. mai 2016. 
  16. John R. Bradley (2012). After the den arabiske våren: How islamists Hijacked The Middle East Revolts. Macmillan. s. 113. ISBN 9780230393660. 
  17. Bernard Haykel (14. juni 2011). «Saudi-Arabia's Jemen Dilemma:How to Manage an Unruly Client State». http://www.foreignaffairs.com/articles/67892/bernard-haykel/saudi-arabias-yemen-dilemma. Henta 26. mai 2016. 
  18. Sarah Phillips (2008). Jemen's Democracy Experiment in Regional Perspective. Palgrave Macmillan. s. 99. ISBN 9780230616486. 
  19. 19,0 19,1 James L. Gelvin (2012). The Arab Uprisings: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press. s. 68. ISBN 019989177X. 
  20. Ginny Hill, Peter Salisbury, Léonie Northedge and Jane Kinninmont (2013). «Jemen: Corruption, Capital Flight and Global Drivers of Conflict». Chatham House. http://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Middle%20East/0913r_yemen.pdf. Henta 26. mai 2016. 
  21. «International intervention, justice and accountability in Jemen». November 2013. http://www.ecfr.eu/page/-/IJP_Jemen.pdf. Henta 26. mai 2016. 
  22. Brian Whitaker (2011). «Saudi-Arabia's message to Syria, decoded». http://www.theguardian.com/commentisfree/2011/aug/08/saudi-arabia-message-to-syria. Henta 11. november 2014. 
  23. Steven A. Zyck (2014). «Mediating Transition in Jemen: Achievements and Lessons». http://www.ipinst.org/media/pdf/publications/ipi_e_pub_mediating_transition.pdf. Henta 26. mai 2016. 
  24. «National Dialogue Conference concludes | Jemen Times». Jementimes.com. 28. januar 2014. http://www.yementimes.com/en/1750/news/3398/National-Dialogue-Conference-concludes.htm. Henta 26. mai 2016. 
  25. Day, Steven (27. januar 2014). «The 'non-conclusion' of Jemen's national dialogue». http://mideastafrica.foreignpolicy.com/posts/2014/01/27/the_non_conclusion_of_yemen_s_national_dialogue_0. Henta 26. mai 2016. 
  26. Ali Saeed (2014). «President Hadi: Ineffective And Illegitimate?». http://www.yementimes.com/en/1830/opinion/4529/President-Hadi-Ineffective-and-illegitimate.htm. Henta 26. mai 2016. 
  27. Mareike Transfeld (2014). «Capturing Sanaa: Why houthiane Were Successful in Jemen». http://muftah.org/houthis-successful-yemen/#.VCicqfldWSo. Henta 26. mai 2016. 
  28. STEVEN A. ZYCK (2014). «Mediating Transition in Jemen: Achievements and Lessons». http://www.ipinst.org/media/pdf/publications/ipi_e_pub_mediating_transition.pdf. Henta 26. mai 2016. 
  29. Silvana Toska (26. september 2014). «Shifting balances of power in Jemen's crisis». http://www.washingtonpost.com/blogs/monkey-cage/wp/2014/09/26/shifting-balances-of-power-in-yemens-crisis/. Henta 26. mai 2016. 
  30. Ali Mohsen Al-Ahmar: Hadi Legitimacy The Perfect Way To Avoid Civil War, 28. september 2014, http://nationalyemen.com/2014/09/28/ali-mohsen-al-ahmar-hadi-legitimacy-the-perfect-way-to-avoid-civil-war/, henta 26. mai 2016 
  31. «The Peace and National Partnership Agreement». 22. september 2014. http://www.sabanews.net/en/news369204.htm. Henta 26. mai 2016. 
  32. «Disagreement over Jemeni draft constitution carries high risk of renewed fighting in capital, threatening state failure». IHS. 16. januar 2015. https://www.ihs.com/country-industry-forecasting.html?ID=1065997763. Henta 26. mai 2016. 
  33. http://www.marketwatch.com/story/yemens-parliament-cancels-session-2015-01-25
  34. 34,0 34,1 Houthi leader vows to defend 'glorious revolution', 8. februar 2015, http://www.aljazeera.com/news/2015/02/houthi-leader-vows-defend-glorious-revolution-150207145038603.html, henta 26. mai 2016 
  35. «U.N. Warns That Jemen Mai Collapse as Qaeda Fighters Make Big Gains», The New York Times, 12. februar 2015, http://www.nytimes.com/2015/02/13/world/middleeast/al-qaeda-yemen-military.html?_r=0, henta 26. mai 2016 
  36. Jemen feuding parties agree on transitional council, 20. februar 2015, http://www.aljazeera.com/news/2015/02/yemen-feuding-parties-agree-transitional-council-150220065456873.html, henta 26. mai 2016 
  37. 37,0 37,1 Rohan, Brian (26. mai 2016), Hadi, a once-quiet leader of a fractious Jemen, strikes defiant pose by reclaiming presidency, http://www.usnews.com/news/world/articles/2015/02/22/hadi-once-quiet-leader-of-yemen-strikes-newly-defiant-pose, henta 26. mai 2016 
  38. «Jemen leader meets UN envoy in southern refuge Aden», The Daily Star (Beirut), 26. februar 2015, http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Feb-26/288905-yemen-leader-meets-un-envoy-in-southern-refuge-aden.ashx, henta 26. mai 2016 
  39. Saudi ambassador to Jemen relocates to de facto capital Aden, 26. februar 2015, http://www.middleeasteye.net/news/saudi-ambassador-yemen-relocates-de-facto-capital-aden-1364988041, henta 26. mai 2016 
  40. 40,0 40,1 Jemen's President Hadi declares new 'temporary capital', 26. mai 2016, http://www.dw.de/yemens-president-hadi-declares-new-temporary-capital/a-18332197, henta 26. mai 2016 
  41. Jawād ʻAlī (1968) [Digitized 17. februar 2007] (på arabisk). 1. Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn. s. 171. 
  42. Robert D. Burrowes Historical Dictionary of Jemen p.145 Rowman & Littlefield, 2010 ISBN 0-81-085528-3
  43. "He was worshiped by the Madhij and their allies at Jorash (Asir) in Northern Jemen" William Robertson Smith Kinship and Marriage in Early Arabia P.193 ISBN 1117531937
  44. Daniel McLaughlin Jemen: The Bradt Travel Guide p.4
  45. David Hatcher Childress (1989). Lost Cities & Ancient Mysteries of Afrika & Arabia. Adventures Unlimited Press. s. 223. ISBN 0932813062. 
  46. Kenneth Anderson Kitchen (2003). On the Reliability of the Old Testament. Wm. B. Eerdmans Publishing. s. 594. ISBN 0802849601. 
  47. Geoffrey W. Bromiley. The International Standard Bible Encyclopedia. 4. s. 254. ISBN 0802837840. 
  48. Nicholas Clapp (2002). Sheba: Through the Desert in Search of the Legendary Queen. Houghton Mifflin Harcourt. s. 204. ISBN 0618219269. 
  49. P. M. Holt, Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis (21. april 1977). The Cambridge History of islam. Cambridge University Press. s. 7. 
  50. Korotayev, Andrey (1995). Ancient Jemen: some general trends of evolution of the Sabaic language and Sabaean culture. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-922237-1. 
  51. Daniel McLaughlin Jemen: The Bradt Travel Guide p.5 2007
  52. Jerry R. Rogers, Glenn Owen Brown, Jürgen Garbrecht (1. januar 2004). Water Resources and Environmental History. ASCE Publications. s. 36. ISBN 0784475504. 
  53. Werner Daum (1987). Jemen: 3000 Years of Art and Civilization in Arabia Felix. Pinguin-Verlag. s. 73. ISBN 3701622922. 
  54. «The kingdoms of ancient Sør-Arabia». http://www.britishmuseum.org/explore/online_tours/middle_east/ancient_south_arabia/the_kingdoms_of_ancient_south.aspx. Henta 7. februar 2014. 
  55. Jawād ʻAlī (1968) [Digitized 17. februar 2007] (på arabisk). 2. Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn. s. 19. 
  56. George Hatke (2013). Aksum and Nubia: Warfare, Commerce, and Political Fictions in Ancient Northeast Afrika. NYU Press. s. 19. ISBN 0814762832. 
  57. Teshale Tibebu (1995). The making of modern Etiopia: 1896–1974. Lawrenceville, NJ: Raudehavet Press. s. xvii. ISBN 1569020019. 
  58. Peter R. Schmidt (2006). Historical Archaeology in Afrika: Representation, Social Memory, and Oral Traditions. Rowman Altamira. s. 281. ISBN 0759114153. 
  59. Ali Aldosari (2007). Middle East, Western Asia, and Northern Afrika. Marshall Cavendish. s. 24. ISBN 0761475710. 
  60. D. T. Potts (2012). A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East. John Wiley & Sons. s. 1047. ISBN 1405189886. 
  61. Avraham Negev, Shimon Gibson (2005). Archaeological Encyclopedia of the Holy Land. Continuum. s. 137. ISBN 0826485715. 
  62. Lionel Casson (2012). The Periplus Maris Erythraei: Text with Introduction, Translation, and Commentary. Princeton University Press. s. 150. ISBN 1400843200. 
  63. Peter Richardson (1999). Herod: King of the Jews and Friend of the Romans. Continuum. s. 230. ISBN 0567086755. 
  64. Hârun Yahya (1999). Perished Nations. Global Yayincilik. s. 115. ISBN 1897940874. 
  65. Jan Retso (2013). The Arabs in Antiquity: Their History from the assyrarar to the omajadanes. Routledge. s. 402. ISBN 1136872825. 
  66. Clifford Edmund Bosworth (1989). The Encyclopedia of islam. 6. Brill Archive. s. 561. ISBN 9004090827. 
  67. Stuart Munro-Hay (2002). Etiopia, the Unknown Land: A Cultural and Historical Guide. I.B.Tauris. s. 236. ISBN 1860647448. 
  68. G. Johannes Botterweck, Helmer Ringgren (1979). Theological Dictionary of the Old Testament. 3. Wm. B. Eerdmans Publishing. s. 448. ISBN 0802823270. 
  69. Jawād ʻAlī (1968) [Digitized 17. februar 2007] (på arabisk). 2. Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn. s. 482. 
  70. Albert Jamme (1962). Inscriptions From Mahram Bilqis (Marib). Baltimore. s. 392. 
  71. Dieter Vogel, Susan James (1990). Jemen. APA Publications. s. 34. 
  72. Klaus Schippmann (2001). Ancient South Arabia: from the Queen of Sheba to the advent of islam. Markus Wiener Publishers. ss. 52–53. ISBN 1558762361. 
  73. Francis E. Peters (1994). Muhammad and the Origins of islam. SUNY Press. s. 48. ISBN 0791418758. 
  74. Scott Johnson (1. november 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. s. 265. ISBN 0195336933. 
  75. 75,0 75,1 Shlomo Sand (2010). The Invention of the Jewish People. Verso. s. 193. ISBN 9781844676231. 
  76. Y. M. Abdallah, (1987). The Inscription CIH 543: A New Reading Based on the Newly-Found Original in C. Robin & M. Bafaqih (Eds.) Sayhadica: Recherches Sur Les Inscriptions De l’Arabie Préislamiques Offertes Par Ses Collègues Au Professeur A.F.L. Beeston. Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner S.A.. ss. 4–5. 
  77. Raphael Patai, Jennifer Patai (1989). The Myth of the Jewish Race. Wayne State University Press. s. 63. ISBN 0814319483. 
  78. Uwidah Metaireek Al-Juhany (2002). Najd before the Salafi reform movement: social, political and religious conditions during the three centuries preceding the rise of the Saudi state. Ithaca Press. s. 171. ISBN 0863724019. 
  79. Scott Johnson (1. november 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. s. 266. ISBN 0195336933. 
  80. 80,0 80,1 80,2 Scott Johnson (1. november 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. s. 282. ISBN 0195336933. 
  81. Irfan Shahîd (1989). Byzantium and the Arabs in the Fifth Century. Dumbarton Oaks. s. 65. ISBN 0884021521. 
  82. 82,0 82,1 Ken Blady (2000). Jewish Communities in Exotic Places. Jason Aronson. s. 9. ISBN 146162908X. 
  83. Eric Maroney (2010). The Other Zions: The Lost Histories of Jewish Nations. Rowman & Littlefield. s. 94. ISBN 1442200456. 
  84. Joan Comay, Lavinia Cohn-Sherbok (2. november 1995). Who's who in Jewish history after the period of the Old Testament. Oxford University Press. s. 391. ISBN 0195210794. 
  85. D. W. Phillipson (2012). Foundations of an Afrikan Civilisation: Aksum and the Northern Horn, 1000 BC – evt. 1300. Boydell & Brewer Ltd. s. 204. ISBN 1847010415. 
  86. 86,0 86,1 Angelika Neuwirth, Nicolai Sinai, Michael Marx (2010). The Koranen in Context: Historical and Literary Investigations Into the Koranenic Milieu. BRILL. s. 49. ISBN 9004176888. 
  87. 87,0 87,1 Scott Johnson (1. november 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. s. 293. ISBN 0195336933. 
  88. Scott Johnson (1. november 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. s. 285. ISBN 0195336933. 
  89. Scott Johnson (1. november 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. s. 298. ISBN 0195336933. 
  90. Sabarr Janneh. Learning From the Life of Prophet Muhammad. AuthorHouse. s. 17. ISBN 1467899666. 
  91. Abd al-Muhsin Madʼaj M. Madʼaj The Jemen in Early islam (9-233/630-847): A Political History p.12 Ithaca Press, 1988 ISBN 0863721028
  92. Wilferd Madelung The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate p.199 Cambridge University Press, 15. oktober 1998 ISBN 0521646960
  93. Ṭabarī The History of al-Tabari Vol. 12: The Battle of al-Qadisiyyah and the Conquest of Syria and Palestine AD 635-637/A.H. 14–15 p.10-11 SUNY Press, 1992 ISBN 0791407330
  94. Idris El Hareir The Spread of Islam Throughout the World s.380 UNESCO, 2011 ISBN 9231041533
  95. Nejla M. Abu Izzeddin The Druzes: A New Study of Their History, Faith, and Society BRILL, 1993 ISBN 9004097058
  96. Hugh Kennedy The Armies of the Caliphs: Military and Society in the Early Islamic State s. 33 Routledge, 17. juni 2013 ISBN 1134531133
  97. 97,0 97,1 Andrew Rippin The islamic World s. 237 Routledge, 23. oktober 2013 ISBN 1136803432
  98. 98,0 98,1 Paul Wheatley The Places Where Men Pray Together: Cities in islamic Lands, Seventh Through the Tenth Centuries s.128 University of Chicago Press, 2001 ISBN 0226894282
  99. Kamal Suleiman Salibi A History of Arabia s. 108 Caravan Books, 1980 OCLC Number: 164797251
  100. Paul Lunde, Alexandra Porter (2004). Trade and travel in Raudehavet Region: proceedings of Raudehavet project I held in the British Museum, October 2002. Archaeopress. s. 20. ISBN 1841716227. Arkivert frå originalen.. http://www.google.com/books?id=HSdmAAAAMAAJ. «in 976–77 evt.[...] the then ruler of Jemen received slaves, as well as amber and leopard skins from the chief of the Dahlak islands (off the coast from Massawa).» 
  101. Stephen W. Day Regionalism and Rebellion in Jemen: A Troubled National Union p.31 Cambridge University Press, 2012 ISBN 1107022150
  102. Gerhard Lichtenthäler Political Ecology and the Role of Water: Environment, Society and Economy in Northern Jemen s. 55 Ashgate Publishing, Ltd. 2003 ISBN 0754609081
  103. First Encyclopaedia of islam: 1913–1936 s. 145 BRILL, 1993 ISBN 9004097961
  104. E. J. Van Donzel islamic Desk Reference s. 492 BRILL, 1994 ISBN 9004097384
  105. Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 237. 
  106. Henry Cassels Kay (1999). Yaman its early medieval history. Adegi Graphics LLC. s. 14. ISBN 1421264641. 
  107. J. D. Fage, Roland Anthony Oliver The Cambridge History of Afrika, Volume 3 s. 119 Cambridge University Press,1977 ISBN 0521209811
  108. William Charles Brice An Historical Atlas of islam [cartographic Material] P.338 BRILL, 1981 ISBN 9004061169
  109. Farhad Daftary Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an islamic Community s. 92 I.B.Tauris, 2005 ISBN 1845110919
  110. Farhad Daftary The Isma'ilis: Their History and Doctrines s. 199 Cambridge University Press, 2007 ISBN 1139465783
  111. 111,0 111,1 Fatima Mernissi The Forgotten Queens of islam p.14 U of Minnesota Press, 1997 ISBN 0816624399
  112. Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 237. 
  113. Farhad Daftary Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an islamic Community s. 93 I.B.Tauris, 2005 ISBN 1845110919
  114. 114,0 114,1 114,2 114,3 114,4 114,5 Steven C. Caton Jemen p.51 ABC-CLIO, 2013 ISBN 159884928X
  115. Bonnie G. Smith (2008) (på arabisk). The Oxford Encyclopedia of Women in World History. 4. Oxford University Press. s. 163. ISBN 0195148908. 
  116. Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 414. 
  117. Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 303. 
  118. Alexander Mikaberidze (2011). Conflict and Conquest in the islamic World: A Historical Encyclopedia: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. s. 159. ISBN 1598843370. 
  119. Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 311. 
  120. Farhad Daftary (2007). The Isma'ilis: Their History and Doctrines. Cambridge University Press. s. 260. ISBN 1139465783. 
  121. Farhad Daftary (2007). The Isma'ilis: Their History and Doctrines. Cambridge University Press. s. 260. ISBN 1139465783. 
  122. Josef W. Meri (2004). Medieval islamic Civilization. Psychology Press. s. 871. ISBN 0415966906. 
  123. Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 350. 
  124. Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 354. 
  125. Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 371. 
  126. 126,0 126,1 Muhammed Abdo Al-Sururi (1987) (på arabisk). University of Sana'a. s. 407. 
  127. 127,0 127,1 127,2 127,3 127,4 127,5 127,6 Alexander D. Knysh (1999). Ibn 'Arabi in the Later islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval islam. SUNY Press. s. 230. ISBN 1438409427. 
  128. 128,0 128,1 128,2 Abdul Ali (1996). islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. s. 94. ISBN 8175330082. 
  129. Abdul Ali (1996). islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. s. 85. ISBN 8175330082. 
  130. Abdul Ali (1996). islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. s. 86. ISBN 8175330082. 
  131. 131,0 131,1 131,2 Abdul Ali (1996). islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. s. 86. ISBN 8175330082. 
  132. 132,0 132,1 132,2 132,3 Josef W. Meri, Jere L. Bacharach (2006). Medieval islamic Civilization: L-Z, index. Taylor & Francis. s. 669. ISBN 0415966922. 
  133. David J Wasserstein, Ami Ayalon (2013). mamelukkanes and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter. Routledge. s. 201. ISBN 1136579176. 
  134. 134,0 134,1 David J Wasserstein, Ami Ayalon (2013). mamelukkanes and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter. Routledge. s. 201. ISBN 1136579176. 
  135. Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. s. 94. ISBN 8175330082. 
  136. Jane Hathaway (2003). A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Jemen. SUNY Press. ISBN 0791458830. 
  137. 137,0 137,1 ^ Daniel Martin Varisco (1993). the Unity of the Rasulid State under al-Malik al-Muzaffar . Revue du monde musulman et de la Méditerranée P.21 Volume 67
  138. Halil İnalcık, Donald Quataert (1994). An Economic and Social Historie på Det osmanske riket, 1300–1914. Cambridge University Press. s. 320. ISBN 0521343151. 
  139. Halil İnalcık, Donald Quataert (1994). An Economic and Social Historie på Det osmanske riket, 1300–1914. Cambridge University Press. s. 320. ISBN 0521343151. 
  140. Bernard Haykel (2003). Revival and Reform in islam: The Legacy of Muhammed Al-Shawkani. Cambridge University Press. s. 30. ISBN 0521528909. 
  141. Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 2. ISBN 1860648363. 
  142. Giancarlo Casale (2010). The Ottoman Age of Exploration. Oxford University Press. s. 43. ISBN 0199798796. 
  143. Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History på Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 88. ISBN 1860648363. 
  144. Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History på Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 88. ISBN 1860648363. 
  145. Jane Hathaway (2012). A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Jemen. SUNY Press. s. 83. ISBN 0791486109. 
  146. 146,0 146,1 Robert W. Stookey (1978). Jemen: the politics of the Den arabiske republikken Jemen. Westview Press. s. 134. ISBN 0891583009. 
  147. 147,0 147,1 147,2 Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 95. ISBN 1860648363. 
  148. R. B. Serjeant, Ronald Lewcock (1983). Sana: An Arabian islamic City. World of islam Festival Pub. Co. s. 70. ISBN 0905035046. 
  149. 149,0 149,1 Halil İnalcık, Donald Quataert (1984). An Economic and Social Historie på Det osmanske riket, 1300–1914. Cambridge University Press. s. 333. ISBN 0521343151. 
  150. 150,0 150,1 Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 132. ISBN 1860648363. 
  151. Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 134. ISBN 1860648363. 
  152. 152,0 152,1 Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 180. ISBN 1860648363. 
  153. 153,0 153,1 153,2 153,3 Abdul Ali (1996). islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. s. 103. ISBN 8175330082. 
  154. 154,0 154,1 Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 198. ISBN 1860648363. 
  155. Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 200. ISBN 1860648363. 
  156. Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 208. ISBN 1860648363. 
  157. Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 210. ISBN 1860648363. 
  158. Nancy Um (2009). he merchant houses of Mocha: trade and architecture in an Indiahavet port. University of Washington Press. s. 19. ISBN 0295989106. 
  159. Robert W. Stookey (1978). Jemen: the politics of the Den arabiske republikken Jemen. Westview Press. s. 141. ISBN 0891583009. 
  160. 160,0 160,1 160,2 Michel Tuchscherer. «Chronologie du Yémen (1506–1635)', Chroniques yémenites». http://cy.revues.org/11. Henta 3. februar 2014. 
  161. Harold F. Jacob (2007). Kings of Arabia: The Rise and Set of the Turkish Sovranty in the Den arabiske halvøya. Garnet & Ithaca Press. s. 70. ISBN 1859641989. 
  162. Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002) (på arabisk). Lightning Over Yemen: A History on Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. s. 197. ISBN 1860648363. 
  163. 'Abd al-Samad al-Mawza'i (1986) (på arabisk). al-Ihsan fî dukhûl Mamlakat al-Yaman taht zill Adalat al-'Uthman. New Generation Library. ss. 99–105. 
  164. Amira Maddah (1982) (på arabisk). l-Uthmâniyyun wa-l-Imam al-Qasim b. Muhammed b. Ali fo-l-Yaman. s. 839. 
  165. Musflafâ Sayyid Salim (1974) (på arabisk). al-Fath al-'Uthmani al-Awwal li-l-Yaman. s. 357. 
  166. 166,0 166,1 166,2 Accounts and Extracts of the Manuscripts in the Library of the King of France. 2. R. Faulder. 1789. s. 75. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=_WJFAAAAYAAJ&pg=PA75. 
  167. 167,0 167,1 Accounts and Extracts of the Manuscripts in the Library of the King of France. 2. R. Faulder. 1789. s. 76. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=_WJFAAAAYAAJ&pg=PA75. 
  168. Accounts and Extracts of the Manuscripts in the Library of the King of France. 2. R. Faulder. 1789. s. 78. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=_WJFAAAAYAAJ&pg=PA75. 
  169. Kjetil Selvik, Stig Stenslie (2011). Stability and Change in the Modern Middle East. I. B. Tauris. s. 90. ISBN 1848855893. 
  170. Anna Hestler, Jo-Ann Spilling (2010). Jemen. Marshall Cavendish. s. 23. ISBN 0761448500. 
  171. Richard N. Schofield (1994). Territorial foundations of the Gulf states. UCL Press. s. 90. ISBN 1857281217. 
  172. Robert D. Burrowes (2010). Historical Dictionary of Jemen. Rowman & Littlefield. s. 295. ISBN 0810855283. 
  173. Nelly Hanna (2005). Society and Economy in Egypt and the Eastern Mediterranean, 1600–1900: Essays in Honor of André Raymond. American Univ in Cairo Press. s. 124. ISBN 9774249372. 
  174. Roman Loimeier (2013). Muslim Societies in Afrika: A Historical Anthropology. Indiana University Press. s. 193. ISBN 0253007976. 
  175. Marta Colburn (2002). The Republic of Jemen: Development Challenges in the 21st Century. CIIR. s. 15. ISBN 1852872497. 
  176. Ari Ariel (2013). Jewish-Muslim Relations and Migration from Jemen to Palestine in the Late Nineteenth and Twentieth Centuries. BRILL. s. 24. ISBN 9004265376. 
  177. R.L. Playfair (1859), A History of Arabia Felix or Yemen. Bombay; R.B. Serjeant & R. Lewcock (1983), San'a': An Araban islamic City. London.
  178. 178,0 178,1 178,2 178,3 Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Jemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I.B.Tauris. s. 120. ISBN 1860647677. 
  179. Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Jemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I.B.Tauris. s. 124. ISBN 1860647677. 
  180. Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Jemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I.B.Tauris. s. 121. ISBN 1860647677. 
  181. R. J. Gavin (1975). Aden Under British Rule, 1839–1967. C. Hurst & Co. Publishers. s. 60. ISBN 0903983141. 
  182. Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Jemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I.B.Tauris. s. 132. ISBN 1860647677. 
  183. 183,0 183,1 Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Jemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I.B.Tauris. s. 120. ISBN 1860647677. 
  184. Reeva S. Simon, Michael Menachem Laskier, Sara Reguer (2013). The Jews of the Middle East and Nord-Afrika in Modern Times. Columbia University Press. s. 390. ISBN 0231507593. 
  185. Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Jemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I.B.Tauris. s. 59. ISBN 1860647677. 
  186. Derryl N. Maclean, Sikeena Karmali Ahmed (2012). Cosmopolitanisms in Muslim Contexts: Perspectives from the Past. Edinburgh University Press. s. 54. ISBN 0748644563. 
  187. 187,0 187,1 B. Z. Eraqi Klorman (1993). The Jews of Jemen in the Nineteenth Century: A Portrait of a Messianic Community. BRILL. s. 11. ISBN 9004096841. 
  188. Ari Ariel (2013). Jewish-Muslim Relations and Migration from Jemen to Palestine in the Late Nineteenth and Twentieth Centuries. BRILL. s. 37. ISBN 9004265376. 
  189. 189,0 189,1 Doğan Gürpınar (2013). Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950. Palgrave Macmillan. s. 71. ISBN 1137334215. 
  190. Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Jemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I.B.Tauris. s. 96. ISBN 1860647677. 
  191. B. Z. Eraqi Klorman (1993). The Jews of Jemen in the Nineteenth Century: A Portrait of a Messianic Community. BRILL. s. 12. ISBN 9004096841. 
  192. Eugene L. Rogan (2002). Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, 1850–1921. Cambridge University Press. ISBN 0521892236. 
  193. Clive Leatherdale (1983). Britain and Saudi-Arabia, 1925–1939: The Imperial Oasis. Psychology Press. s. 140. ISBN 0714632201. 
  194. Nikshoy C. Chatterji (1973). Muddle of the Middle East, Volume 1. Abhinav Publications. s. 197. ISBN 0391003046. 
  195. Harold F. Jacob (2007). Kings of Arabia: The Rise and Set of the Turkish Sovereignty in the Den arabiske halvøya. Garnet & Ithaca Press. s. 82. ISBN 1859641989. 
  196. James Minahan (2002). Encyclopedia of the Stateless Nations: A-C. Greenwood Publishing Group. s. 195. ISBN 0313321094. 
  197. Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and Nord-Afrika: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. s. 508. ISBN 0313262136. 
  198. 198,0 198,1 Paul Dresch (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press. s. 34. ISBN 052179482X. 
  199. 199,0 199,1 Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and Nord-Afrika: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. s. 509. ISBN 0313262136. 
  200. Ameen Rihani (1960). Kings of the Arabs. Beirut: Dar al-Rihani. s. 214,215,216. 
  201. Massimiliano Fiore (2010). Anglo-Italian Relations in the Middle East, 1922–1940. Ashgate Publishing, Ltd. s. 21. ISBN 0754697479. 
  202. 202,0 202,1 202,2 Madawi al-Rasheed (2002). A Saudiarabisk historie. Cambridge University Press. s. 101. ISBN 0521644127. 
  203. Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and Nord-Afrika: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. s. 509. ISBN 9780313262135. 
  204. 204,0 204,1 204,2 204,3 Madawi al-Rasheed. A Saudiarabisk historie. Cambridge University Press. s. 97. ISBN 052176128X. 
  205. Raymond A. Hinnebusch, Anoushiravan Ehteshami (2002). The Foreign Policies of Middle East States. Lynne Rienner Publishers. s. 262. ISBN 1588260208. 
  206. Glen Balfour-Paul (1994). The End of Empire in the Middle East: Britain's Relinquishment of Power in Her Last Three Arab Dependencies. Cambridge University Press. s. 60. ISBN 0521466369. 
  207. Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and Nord-Afrika: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. s. 510. ISBN 9780313262135. 
  208. 208,0 208,1 Kiren Aziz Chaudhry The Price of Wealth: Economies and Institutions in the Middle East p.117
  209. Ulrike Freitag Indiahavet Migrants and State Formation in Hadhramaut: Reform
  210. Don Peretz The Middle East Today p.490
  211. The Middle East Today By Don Peretz p.491
  212. Human Rights Human Wrongs By M. S. Gill p.48
  213. F. Gregory Gause (1990). Saudi-jemenittiske Relations: Domestic Structures and Foreign Influence. Columbia University Press. s. 60. ISBN 978-0-231-07044-7. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=0yUzV-g2X2QC. Henta 27. mai 2016. 
  214. Dresch, Paul (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press. s. 115. ISBN 978-0-521-79482-4. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=7jxR2q-F3o4C&pg=PA115. Henta 27. mai 2016. 
  215. Schmitthoff, Clive Macmillan, Clive M. Schmitthoff's select essays on international trade law s. 390
  216. 216,0 216,1 216,2 216,3 216,4 216,5 «Jemen profile (timeline)». BBC. 26. oktober 2013. http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14704951. Henta 14. desember 2013. «1978 – Ali Abdallah Saleh named as president of YAR.» 
  217. Dresch, Paul (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press. ss. 120–124. 
  218. 218,0 218,1 Nohlen, Dieter; Grotz, Florian; Hartmann, Christof, red (2001). Elections in Asia: A data handbook, Volume I. Oxford: Oxford University Press. ss. 309–310. ISBN 978-0-199-24958-9. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=BVFBXa69tWMC&pg=PA309. Henta 7. april 2011. 
  219. «Golfkrigen, Desert Storm – War with Iraki». Laughtergenealogy.com. Arkivert frå originalen den 22. januar 2004. https://web.archive.org/web/20040122111532/http://www.laughtergenealogy.com/bin/histprof/misc/desertstorm.html. Henta 27. mai 2016. 
  220. 220,0 220,1 «Country Profile: Jemen» (PDF). Library of Congress – Federal Research Division. August 2008. http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Jemen.pdf. Henta 7. april 2010. 
  221. «Fighting al-Qaida: The Role of Jemen's President Saleh». Realclearworld.com. 17. desember 2009. http://www.realclearworld.com/printpage/?url=http://www.realclearworld.com/articles/2010/01/08/fighting_al-qaeda_the_role_of_yemens_president_saleh_97472.html. Henta 27. mai 2016. 
  222. Hill, Ginny (1. april 2009), Jemen's point of no return, London: The Guardian, http://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/01/yemen-guantanamo-al-qaida, henta 27. mai 2016 
  223. «Civil war». Yca-sandwell.org.uk. Jementi Community Association in Sandwell. http://www.yca-sandwell.org.uk/history_7.htm. Henta 27. mai 2016. 
  224. U.S. Department of State. Background Notes: Mideast, March 2011. InfoStrategist.com. ISBN 978-1-59243-126-7. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=bLRoWtwJnZQC&pg=PT262. Henta 27. mai 2016. 
  225. Jemen timeline, BBC, 28. november 2012, http://news.bbc.co.uk/2/mobile/middle_east/country_profiles/1706450.stm, henta 27. mai 2016 
  226. John Pike (11. juli 2011). «jemenittiske Civil War (1990–1994)». Global Security. http://www.globalsecurity.org/military/world/war/yemen1.htm. Henta 27. mai 2016.  Mal:Link note
  227. «In eleventh-hour reversal, President Saleh announces candidacy». IRIN. 25. juni 2006. http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=27058. Henta 27. mai 2016. 
  228. Deadly blast strikes Jemen moské, 2. mai 2008, http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7379929.stm, henta 27. mai 2016 
  229. «Time running out for solution to Jemen's water crisis». The Guardian, IRIN. 26. august 2012. http://www.theguardian.com/global-development/2012/aug/27/solution-yemen-water-crisis. 
  230. «President Ali Abdullah Saleh Web Site». Presidentsaleh.gov.ye. Arkivert frå originalen den 19. desember 2010. http://www.presidentsaleh.gov.ye/shownews.php?lng=en&_newsctgry=2. Henta 18. november 2010. 
  231. Saleh re-elected president of Jemen, 23. september 2006, http://english.aljazeera.net/archive/2006/09/200841013335763406.html, henta 27. mai 2016 
  232. jemenittiske president takes constitutional oath for his new term, Xinhua, 27. september 2006, http://news.xinhuanet.com/english/2006-09/27/content_5146302.htm, henta 27. mai 2016 
  233. Daniel Cassman. «Al-Qaida på Den arabiske halvøya». Stanford University. http://www.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/19#note6. Henta 27. mai 2016. 
  234. «Regime and Periphery in Northern Jemen: The Huthi Phenomenon». 17. september 2010. https://www.rand.org/pubs/monographs/2010/RAND_MG962.pdf. Henta 27. mai 2016. 
  235. Ross, Brian; Esposito, Richard; Cole, Matthew (18. desember 2009), Obama Ordered U.S. Military Strike on Jemen Terrorists, New York, http://abcnews.go.com/Blotter/cruise-missiles-strike-yemen/story?id=9375236 
  236. Losing Jemen: How this forgotten corner of the Den arabiske halvøya became the most dangerous country in the world, Washington DC, 5. november 2012, http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/11/05/losing_yemen?page=0,1, henta 27. mai 2016 
  237. In wake of airline incident: Drumbeat for US war in Jemen, 30. desember 2009, Arkivert frå den opphavlege versjonen den 1. januar 2010, https://web.archive.org/web/20100101224326/http://www.inteldaily.com/news/173/ARTICLE/13254/2009-12-30.html 
  238. Hakim Almasmari (31. januar 2013), US makes a drone attack a day in Jemen, Abu Dhabi, http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/us-makes-a-drone-attack-a-day-in-yemen, henta 27. mai 2016 
  239. Siobhan Gorman, Adam Entous (14. juni 2011), «CIA Plans Drone Strikes in Jemen», Wall Street Journal (New York), http://online.wsj.com/article/SB10001424052702303848104576384051572679110.html, henta 27. mai 2016 
  240. Adam Entous, Siobhan Gorman, Julian E. Barnes (26. april 2012), «U.S. Relaxes Drone Rules», Wall Street Journal (New York), http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304723304577366251852418174.html 
  241. «Memo on Drone Strikes Draws Scrutiny», Wall Street Journal (New York), 28. desember 2015, Arkivert frå den opphavlege versjonen den 6. februar 2013, https://web.archive.org/web/20130206012249/http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324900204578286432096035960.html 
  242. Andrew Katz: U.S. Officials: Drone Strike That Hit Jemen Wedding Convoy Killed Militants, Not Civilians, 20. desember 2013.
  243. islamic State bomb attack on Houthi rebel leaders in Jemen leaves 28 dead, The Guardian, 30. juni 2015, http://www.theguardian.com/world/2015/jun/30/islamic-state-bomb-attack-on-huthi-rebel-leaders-in-yemen-leaves-28-dead 
  244. "War in Jemen Is Allowing Qaida Group to Expand". The New York Times. 16. april 2015.
  245. Louisa Loveluck (30. juni 2015), islamic State targets Houthi mourners in Jemen with car bomb, The Daily Telegraph, http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11707328/islamic-State-targets-Houthi-mourners-in-Jemen-with-car-bomb.html 
  246. "US steps up arms for Saudi campaign in Jemen". Al-Jazeera. 8. april 2015.
  247. Mark Perry. US generals: Saudi intervention in Jemen ‘a bad idea’, Al Jazeera. April 17, 2015.
  248. Jihadis likely winners of Saudi-Arabia's futile war on Jemen's Houthi rebels, The Guardian, 7. juli 2015, http://www.theguardian.com/world/2015/jul/07/jihadis-likely-winners-of-saudi-arabias-futile-war-on-yemens-houthi-rebels 
  249. jemenittiske Parties, Houthi Rebels Form Unity Government, 21. september 2014, http://www.voanews.com/content/fighting-continues-in-yemen-before-un-peace-deal/2457211.html, henta 27. mai 2016 
  250. Jemen Swears In New Government Amid Crisis, 9. november 2014, http://www.huffingtonpost.com/2014/11/09/yemen-government-crisis_n_6128974.html, henta 27. mai 2016 
  251. Shiite rebels shell Jemen president's home, take over palace, 20. januar 2015, http://www.newsday.com/news/nation/yemen-president-abed-rabbo-mansour-hadi-s-home-shelled-by-shiite-rebels-palace-taken-over-1.9826611, henta 27. mai 2016 
  252. Here is what’s happening in Jemen, 27. mai 2016, http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/01/20/whats-happening-in-yemens-potential-coup/, henta 27. mai 2016 
  253. President Hadi says Aden is Jemen’s ‘capital’, 7. mars 2015, http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/07/President-Hadi-says-Aden-is-Jemen-s-capital-.html, henta 27. mai 2016 
  254. «Jemen». State.gov. 8. november 2005. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51614.htm. Henta 27. mai 2016. 
  255. «Freedom in the World – Jemen (2007)». Freedomhouse.org. 2007. http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2007/yemen. Henta 27. mai 2016. 
  256. Bidwell, Robin (1983). The Two Jemens. Harlow: Longman and Westview Press. ss. 243–244. ISBN 978-0-865-31295-1. 
  257. F. Gregory Gause. Saudi-Yemeni Relations: Domestic Structures and Foreign Influence. s. 26
  258. F. Gregory Gause. Saudi-Yemeni Relations: Domestic Structures and Foreign Influence. Columbia University Press p.4
  259. «The Jemeni-Saudi Border Treaty». Theestimate.com. June 2000. Arkivert frå originalen den 15. april 2001. https://web.archive.org/web/20010415211150/http://theestimate.com/public/063000.html. Henta 27. mai 2016. 
  260. al-Kibsi, Muhammed (12. januar 2008). «Saudi authorities erect barriers on jemenittiske border». Jemen Observer.
  261. Bradley, John (11. februar 2004), Saudi-Arabia enrages Yemen with fence, London, http://groups.yahoo.com/neo/groups/islamicNewsUpdates/conversations/topics/4148, henta 27. mai 2016 
  262. Lewis, Alexandra (14. mai 2013). «Violence in Jemen: Thinking About Violence in Fragile States Beyond the Confines of Conflict and Terrorism». Stability: International Journal of Security and Development 2 (1). 
  263. «Human Rights in Jemen». Derechos – Human Rights. January 2001. http://www.derechos.org/human-rights/mena/yemen/. Henta 27. mai 2016. 
  264. Here are the 10 countries where homosexuality may be punished by death, The Washington Post, 24. februar 2014, http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/02/24/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death/ 
  265. «Jemen: International Religious Freedom Report 2007». U.S. State Department. 14. september 2007. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90224.htm. Henta 27. mai 2016. 
  266. 266,0 266,1 «World Refugee Survey 2008». U.S. Committee for Refugees and Immigrants. 19 June 2008. http://www.refugees.org/resources/refugee-warehousing/archived-world-refugee-surveys/2008-world-refugee-survey.html. Henta 13 December 2013.  Referansefeil: Ugyldig <ref>-merke; namnet «World_Refugee_Survey_2008» er definert flere gonger med ulikt innhald
  267. «The Global Gender Gap Report 2012». World Economic Forum. 2012. http://www3.weforum.org/docs/WEF_GenderGap_Report_2012.pdf. Henta 27. mai 2016. 
  268. «World Report 2001 on Jemen». Human Rights Watch. 2001. http://www.hrw.org/wr2k1/mideast/yemen.html. Henta 27. mai 2016. 
  269. Daragahi, Borzou (11. juni 2008), jemenittiske bride, 10, says I won't, http://articles.latimes.com/2008/jun/11/world/fg-childbride11, henta 27. mai 2016 
  270. Walt, Vivienne (3. februar 2009), A 10-Year-Old Divorcée Takes Paris, http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1876652,00.html, henta 27. mai 2016 
  271. «Trafficking in Persons Report: Country Narratives T – Z and Special Case». U.S. Department of State. 2013. http://www.state.gov/documents/organization/210742.pdf. Henta 27. mai 2016. 
  272. «Tiers: Placement, Guide, and Penalties for Tier 3 Countries». U.S. Department of State. 2011. http://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2011/164221.htm. Henta 27. mai 2016. 
  273. "Slaves in Saudi". Naeem Mohaiemen. The Daily Star. 27. juli 2004.
  274. "Slaves in impoverished Yemen dream of freedom". Al Arabiya. 21. juli 2010.
  275. «jemenittiske Military statistics». Nationmaster.com. Nation Master. http://www.nationmaster.com/country/ym-yemen/mil-military. Henta 27. mai 2016. 
  276. Ministry of Public Health & Population, Jemen.
  277. 277,0 277,1 «Law establishing provinsen Socotra Archipelago issued». Presidenthadi-gov-ye.info. 18. desember 2013. https://presidenthadi-gov-ye.info/en/archives/law-establishing-province-of-socotra-archipelago-issued/. Henta 26. mai 2016. 
  278. «Jemen to Become Six-Region Federation». Al-Jazeera. 10. februar 2014. http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/02/yemen-become-six-region-federation-2014210124731726931.html. 
  279. Al-Haj, Ahmed (3. januar 2015), Jemen’s Shiite rebels reject plan for federal system, http://www.washingtonpost.com/world/yemens-shiite-rebels-reject-federal-plan/2015/01/03/3b095132-9387-11e4-a900-9960214d4cd7_story.html, henta 26. mai 2016 
  280. jemenittiske government quits in protest at Houthi rebellion, 27. mai 2016, http://www.theguardian.com/world/2015/jan/22/yemeni-government-quits-houthi-rebellion, henta 26. mai 2016 
  281. Greenfield, Danya (27. mai 2016), Jemen crisis: A coup in all but name, http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30941514, henta 26. mai 2016 
  282. 282,0 282,1 282,2 282,3 282,4 282,5 282,6 «Jemen». Central Intelligence Agency. CIA World Factbook. 6. desember 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html. 
  283. The state of land and water resources in Jemen, Food and Agriculture Organization, http://www.fao.org/docrep/005/y4357e/y4357e15.htm 
  284. Adam Heffez (23. juli 2013). «Water Problem due to cultivation of Qat». Foreign Affairs. http://www.foreignaffairs.com/articles/139596/adam-heffez/how-yemen-chewed-itself-dry?cid=soc-facebook-in-snapshots-how_yemen_chewed_itself_dry-122713. Henta 27. desember 2013. 
  285. http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/1027/Entrepreneur-tries-to-get-yemeni-buzzing-about-coffee-not-qat
  286. «Jemen». Encyclopaedia Britannica. 23. april 2013. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/652831/Jemen. Henta 27. mai 2016. 
  287. «Climate Change 2001: Impacts, Adaptation and Vulnerability». http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg2/180.htm. Henta 25. juni 2015. 
  288. 288,0 288,1 YEMEN: Time running out for solution to water crisis, 13. august 2012, http://www.irinnews.org/report/96093/yemen-time-running-out-for-solution-to-water-crisis, henta 17. april 2015 
  289. Mahr, Krista (Des 14, 2010), What If Jemen Is the First Country to Run Out of Water?, http://science.time.com/2010/12/14/what-if-yemen-is-first-country-to-run-out-of-water/, henta 17. april 2015 
  290. al-Mujahed, Ali; Naylor, Hugh (23. juli 2015), In Jemen’s grinding war, if the bombs don’t get you, the water shortages will, https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/in-yemens-grinding-war-if-the-bombs-dont-get-you-the-water-shortages-will/2015/07/22/a0f60118-299e-11e5-960f-22c4ba982ed4_story.html, henta 20. september 2015 
  291. «The General Census of Population 2004». Sabanews. 29. desember 2004 [Updated 27. mai 2016]. http://www.sabanews.net/en/news85385.htm. Henta 27. mai 2016. 
  292. The population explosion on Europa's doorstep, London, 18. mai 2008, http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3952775.ece, henta 27. mai 2016 
  293. «Jemen: Government planning to curb population growth». IRIN Middle East. 14. juli 2008. http://irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79232. Henta 27. mai 2016. ].}}
  294. «Country Comparison: Total fertility rate». Central Intelligence Agency. CIA World Factbook. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html. Henta 27. mai 2016. 
  295. Eric Hansen (January 2006), Sana'a Rising, Saudi Aramco World, http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200601/sana.a.rising.htm, henta 27. mai 2016 
  296. «U.S. Relations With Jemen». U.S. Department of State. 28. august 2013. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35836.htm. 
  297. Flamand, Annasofie; Macleod, Hugh (5. desember 2009), The children of Jemen's tribal war, Glasgow, http://www.heraldscotland.com/news/world-news/the-children-of-yemen-s-tribal-war-1.990167, henta 27. mai 2016 
  298. Pike, John (5. juli 2011). «Zaydi islam». Globalsecurity.org. http://www.globalsecurity.org/military/intro/islam-zaydi.htm. Henta 27. mai 2016.  Mal:Link note
  299. Lehmann, Hermann (1954). «Distribution of the sickle cell trait» (PDF). Eugenics Review 46 (2): 101–121. PMC 2973326. PMID 21260667. Henta 5. august 2012. 
  300. Lawrence G. Potter (2009). The Persiabukta in History. s. 7. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=ncfIAAAAQBAJ&pg=PA7&dq. 
  301. Dr Pirouz Mojtahed-Zadeh (2013). Security and Territoriality in Persiabukta: A Maritime Political Geography. s. 64. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=EUL8AQAAQBAJ&pg=PA64&dq. 
  302. «Jemen». Jewish Virtual Library. 22. mai 2012. https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Jemen.html. Henta 27. mai 2016. 
  303. «The Jews of Jemen». Jewish Virtual Library. https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/yemenjews.html. Henta 27. mai 2016. 
  304. «Indian Diaspora in Jemen». Indian Embassy in Sanaa. Arkivert frå originalen den 12. mars 2011. https://web.archive.org/web/20110312120804/http://www.eoisanaa.org/NRI.html. Henta 24. februar 2013. 
  305. 305,0 305,1 Jonathan Fowler (18. oktober 2014). «Raudehavet drownings of Jemen-bound migrants hit new high». http://www.yourmiddleeast.com/news/red-sea-drownings-of-yemenbound-migrants-hit-new-high_27334. Henta 26. mai 2016. 
  306. Poor and desperate, Syrian refugees beg on Jemen's streets, Reuters, 26. september 2013, http://www.reuters.com/article/2013/09/26/us-syria-crisis-yemen-idUSBRE98P0FC20130926, henta 27. mai 2016 
  307. Black, Ian (2. april 2013), Saudi-Arabia expels thousands of jemenittiske workers, London, http://www.theguardian.com/world/2013/apr/02/saudi-arabia-expels-yemeni-workers, henta 13. oktober 2013 
  308. «History of islam in the UK». BBC. 7. september 2009. http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/uk_1.shtml. Henta 27. mai 2016. 
  309. «YEMEN 2012 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT». U.S. Department of State. http://www.state.gov/documents/organization/208632.pdf. 
  310. «Jemen: The conflict in Saada guvernement – analysis». UN High Commissioner for Refugees. 24. juli 2008. http://www.unhcr.org/refworld/topic,45a5199f2,45a5f8b22,488f180d1e,0.html. Henta 2. januar 2014. 
  311. Al-Zaidi, Hassan (22. oktober 2007), The Twelve-Imam Shiite Sect, Arkivert frå den opphavlege versjonen den 22. oktober 2007, https://wayback.archive.org/web/20071022055452/http://www.yementimes.com/article.shtml?i=768&p=community&a=2 
  312. «Jemen». Mal:Not a typo MEDEA. http://www.medea.be/en/countries/yemen/yemen/. Henta 27. mai 2016. 
  313. Woodard, Roger D. (10. april 2008). The Ancient Languages of Asia and the Americas. Cambridge University Press. s. 228. ISBN 978-0-521-68494-1. Arkivert frå originalen.. https://books.google.com/books?id=UQpAuNIP4oIC&pg=PA228. Henta 23. juni 2013. 
  314. «Ethnologue entry for Sør-Arabian languages». Ethnologue.com. http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=2144-16. Henta 27. mai 2016. 
  315. http://www.ethnologue.com/country/YE/languages
  316. «The media in Jemen, short introduction to media in Jemen including broadcasting. Last revised on 21. februar 2006». Al-bab.com. http://www.al-bab.com/yemen/media/med.htm#Broadcasting. Henta 26. mai 2016. 
  317. «Arab Media Outlook 2011–2015». 2012. p. 217. http://www.arabmediaforum.ae/userfiles/EnglishAMO.pdf. Henta 27. mai 2016. 
  318. «The Sport of Camel Jumping». Smithsonianmag.com. September 2010. http://www.smithsonianmag.com/people-places/The-Sport-of-Camel-Jumping.html. Henta 26. mai 2016. 
  319. «National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)». UNESCO Institute for Statistics. http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210. Henta 27. mai 2016. 
  320. «Republic of Jemen, Ministry of Education Report 2008. «The Development of Education in the Republic of Jemen.»». 2008. p. 3. http://www.ibe.unesco.org/National_Reports/ICE_2008/yemen_NR08.pdf. Henta 27. mai 2016. 
  321. «Republic of Jemen, Ministry of Education Report 2008." The Development of Education in the Republic of Jemen."». 2008. p. 5. http://www.ibe.unesco.org/National_Reports/ICE_2008/yemen_NR08.pdf. Henta 27. mai 2016. 
  322. «Jemen». Ranking Web of Universities. http://www.webometrics.info/en/aw/Jemen. Henta 26. februar 2013. 
  323. «Country Profile: Jemen, August 2008». Library of Congress. August 2008. http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Jemen.pdf. Henta 27. mai 2016. 
  324. Sweetland Edwards, Haley (11. oktober 2009). «Jemen water crisis builds». Los Angeles Times.